Met de onderhandelingen over het crisisakkoord is Piet Hein Donner weer helemaal terug – maar niet tot ieders tevredenheid. Portret van een ontregelende politicus. ‘Hij komt gewoon dagen achtereen met hetzelfde voorstel aanzetten.’

In maart 2007, vlak na het aantreden van het huidige kabinet, zat Piet Hein Donner in een volmaakt lege Tweede Kamer. Hij was in het gezelschap van René Paas, voorzitter van de christelijke vakcentrale CNV. De heren hadden een gemoedelijk gesprek. Plotseling zei Donner tegen Paas: 'René, even over het ontslagrecht. Zou ik je niet een enorm plezier doen als ik je van dat dossier zou bevrijden met nieuwe wetgeving?'

'Nou,' antwoordde Paas, 'dan denk ik dat we een hele poos niet meer aardig tegen elkaar zullen doen.'

'Goed,' zei Donner met een ironisch glimlachje. 'Maar ik reken erop, dat er daarna altijd weer vergeving mogelijk is.'

Het is Piet Hein Donner ten voeten uit: eigengereid, onvoorspelbaar, op en top gereformeerd. En altijd eropuit om zijn gesprekspartners uit de tent te lokken. Twee jaar na zijn aantreden is de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid weer het gesprek van de dag in Den Haag. Hij vervult een sleutelrol bij de onderhandelingen over het crisisakkoord: als CDA-vertegenwoordiger bij de coalitiebesprekingen, én als belangrijkste gesprekspartner van de werkgevers en werknemers. Op beide fronten gaat het moeizaam. En op beide fronten is dat voor een belangrijk deel te wijten aan Piet Hein Donner. De vakbonden tergde hij door zijn plan voor het herstel van de pensioenfondsen alvast in het Staatsblad te publiceren. Ook wees hij resoluut de deal van de hand die sociale partners onderling hadden gesloten: loonmatiging in ruil voor het ongemoeid laten van de AOW. FNV-voorzitter Agnes Jongerius zei zich door de minister 'geschoffeerd' te voelen. In de Tweede Kamer betoogde Donner dat hogeropgeleiden gewoon een baan onder hun niveau moeten accepteren: 'Het gaat om arbeid, en dat is ook aspergesteken. Ik kan u dat zeer aanbevelen: het zijn uitstekende momenten om tot zelfreflectie te komen en tot inkeer.' Op het andere front, het overleg binnen de coalitie, eiste Donner de afgelopen week een nog grotere rol voor zichzelf op. Op dag vijf van de onderhandelingen dreef hij PvdA en ChristenUnie tot woede door plotseling terug te komen op een eerder gemaakte afspraak over de WW. De sfeer was dermate verziekt (zelfs premier Balkenende ergerde zich aan Donner), dat er de volgende dag alleen voorzichtig in bilateraaltjes gepraat kon worden. Vervolgens gooide Donner opnieuw olie op het vuur door publiekelijk het nut van kabinetsinvesteringen in de economie in twijfel te trekken. Dat ging zelfs zijn eigen partij te ver: op donderdagavond, na urenlang beraad van de CDA-top, bood hij zijn excuses aan voor zijn opmerkingen.

Op vrijdag volgde een daverend eindsalvo. Met zichtbaar genoegen sprak Donner een menigte woedende FNV'ers in gele hesjes toe, die op het Plein in Den Haag stonden om het kabinet te behoeden voor verregaande ingrepen in de sociale zekerheid. 'Mensen,' riep Donner tussen het gejouw en gefluit door, 'wat fantastisch dat u hier met zoveel bent!' O ja, meldde hij na afloop: hij had premier Balkenende niet van tevoren op de hoogte gesteld van zijn optreden in het hol van de leeuw.

Draagvlakmachine
Wat drijft Piet Hein Donner? Waarom probeert de minister de boel voortdurend te ontregelen, terwijl het land schreeuwt om snelle maatregelen tegen de grootste economische crisis in tachtig jaar?

De kiem van zijn dwarse gedrag ligt in februari 2007, bij de formatie van het kabinet Balkenende-IV. Donner keerde terug in de ministersploeg, maar niet op de plek die hij vier jaar lang had bezet en opnieuw ambieerde: Justitie. Een half jaar eerder had Donner moeten aftreden vanwege het rapport over de Schipholbrand. Bij die gelegenheid had premier Balkenende hem beloofd dat hij in een nieuw kabinet op zijn oude post zou terugkeren. Maar toen de ploeg van Balkenende-IV definitief gesmeed werd, koos de premier toch voor Donners tijdelijke vervanger Ernst Hirsch Ballin.

In plaats van Justitie kreeg Donner het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Daar was hij niet blij mee. Het regeerakkoord had voor zijn portefeuille weinig ambities in petto: er zou amper iets gebeuren aan de AOW of de WW. Bovendien is Sociale Zaken het Haagse ministerie waar de kunst van het polderen bedreven wordt in zijn meest geraffineerde vorm. 'De minister van Sociale Zaken moet een draagvlakmachine zijn,' verwoordt CNV-voorzitter Paas het in onversneden polderjargon. 'Hij moet niet proberen om zijn gelijk te halen.' En daar zit een probleem: Donner is geen consensuszoeker. Hij wil discussiëren, prikkelen en anderen overtuigen. 'Hij is meesterlijk op de inhoud,' zegt René Paas. 'Daar kom je op Justitie heel ver mee. Maar op Sociale Zaken zitten gepassioneerde opvattingen over de inhoud je eerder in de weg.'

Het drama ontslagrecht
Dat laatste bleek al vrij snel na de start van Balkenende-IV. In de zomer van 2007 besloot Donner werk te maken van dat ene onderwerp in zijn portefeuille waar de regeringspartijen geen sluitende afspraken over hadden gemaakt: de versoepeling van het ontslagrecht. Het liep uit op een drama. In het najaar van 2007 botste Donner zó hard met de vakbonden en coalitiepartner PvdA, dat het bijna het einde van het kabinet betekende. FNV-voorzitter Jongerius betichtte de minister van 'hele en halve leugens'; volgens PvdA-staatssecretaris Frans Timmermans was Donner 'zo flexibel als een loden deur bij min twintig graden'. Het ontslagrecht werd geparkeerd bij een commissie en verdween een jaar later helemaal van tafel.

Na het ontslagrechtdebacle werd er weinig vernomen van Donner. Hij maakte een teleurgestelde en nukkige indruk. Als hij in het nieuws kwam, was dat met provocerende opmerkingen. Eerst suggereerde hij dat versoepeling van het ontslagrecht nog steeds bespreekbaar was. Daarna liet hij een proefballonnetje op over doorwerken tot het zeventigste levensjaar. Beide keren ontstak coalitiepartner PvdA in woede en nam hij zijn woorden snel terug. In de ministerraad zocht hij voortdurend de confrontatie met Ernst Hirsch Ballin, die niet alleen Donners rol als minister van Justitie maar ook als moreel geweten van het kabinet had overgenomen. Op het Binnenhof vroeg men zich af of de rol van Donner was uitgespeeld.

En toen werd het crisis. Banken dreigden om te vallen. Het CPB publiceerde dramatische ramingen. Het kabinet kondigde bijzondere maatregelen aan om de economie te stimuleren en de overheidsfinanciën binnen de perken te houden. Er kwam crisisoverleg. En Donner keerde terug in het hart van de polder.

Gewiekste onderhandelaar
Vooralsnog lijkt Donner zelf het meeste plezier te beleven aan zijn politieke comeback. Volgens ingewijden voert hij niet alleen voor de camera's, maar ook in het Torentje en het Catshuis het hoogste woord - hoger dan zijn medeonderhandelaar, CDA-fractievoorzitter Van Geel. Donners plagerijen schijnen met name op PvdA-leider Bos als een rode lap op een stier te werken. 'Piet Hein heeft een volstrekt andere uitwerking op mensen dan Pieter van Geel,' zegt een CDA'er dicht bij het crisisoverleg. 'Ook al zeggen ze precies hetzelfde. Het zal zijn gereformeerde gevoel voor humor wel zijn.' Een betrokken PvdA'er, minder subtiel: 'Op dit moment is Donner een pain in the ass.'

Wat er precies omgaat in het hoofd van Piet Hein Donner blijft, ook voor veel collega's, een raadsel. Is hij een wereldvreemde jurist met weinig benul van het politieke proces? Of voert hij juist een uitgekiende strategie? Iedereen die met Donner te maken heeft, beaamt dat hij een bijzonder gewiekste onderhandelaar is. 'Hij is ontzettend lastig van zijn stuk te brengen,' zegt CNV-baas René Paas, die hem soms dagelijks spreekt. 'Als je met hem onderhandelt, komt hij steeds weer met nieuwe redeneringen aanzetten. Vaak zijn die zó slim en ingewikkeld, dat hij al weer twee stappen verder is op het moment dat ik me realiseer: dat was onzinnig wat hij daar net zei. In die zin doet hij me een beetje aan oud-premier Lubbers denken.'

PvdA-fractievoorzitter Mariëtte Hamer, die recht tegenover Donner stond in de crisis om het ontslagrecht en nu ook dagelijks met hem onderhandelt: 'Hij komt gewoon dagen achtereen met hetzelfde voorstel aanzetten, ook al heb ik dan aangegeven dat ik niet akkoord ga. Zo ging dat met het ontslagrecht, en zo gaat het nu ook.' Gevraagd naar de beste manier om met Donner om te gaan, zegt Hamer: 'Soms moet je boos tegen hem doen, soms aardig en geduldig. Er is niet één remedie tegen Piet Hein Donner.'

De geest van Wijffels

De Taoïst uit Maarn wordt node gemist

Op een stralende februaridag in 2007 stapten Jan Peter Balkenende, Wouter Bos en André Rouvoet het zonlicht in om in een bijgebouw van het Catshuis hun regeerakkoord te presenteren.

Informateur Herman Wijffels keek tevreden toe. Twee jaar later is er van die opperbeste stemming weinig over. De economische crisis dwingt het kabinet het regeerakkoord te herzien. Maar zo soepel als het overleg indertijd verliep, zo moeizaam gaat het nu.

Vorige week riep GroenLinks-leider Femke Halsema Wijffels in een open brief op om tijdelijk de leiding te nemen en de onderhandelingen 'heel snel in goede banen te leiden'. Wijffels reageerde zondag zo behoedzaam als te verwachten was: hij zag niet hoe 'een buitenstaander zonder bevoegdheden, in die omstandigheden een rol zoals door u gesuggereerd zou kunnen spelen'.

Halsema wist van tevoren al dat haar voorstel het aardig zou doen in de publiciteit, maar nooit door het kabinet zou worden overgenomen. Welke minister-president zou halverwege zo'n cruciaal onderhandelingsproces de regie uit handen geven? Maar ze had wel een punt. Waarom hebben premier en vicepremier er niet een paar maanden geleden al voor gekozen zich terug te trekken in de provincie om onder hoede van Wijffels te praten over de bestrijding van de crisis en over hun plannen voor de verdere toekomst? Staatsrechtelijk was er weinig bezwaar geweest tegen zo'n informele sessie, en een overeenkomst op hoofdlijnen had veel van het gesteggel kunnen voorkomen.

Niet voor niets werden de besprekingen indertijd, op verzoek van Wouter Bos, naar buiten Den Haag verplaatst. In de afzondering van het landgoed Lauswolt te Beetsterzwaag, was de gedachte, zouden de onderhandelaars niet gehinderd worden door hun fractiespecialisten en spindoctors, en zouden de aartsrivalen Balkenende en Bos sneller tot elkaar kunnen komen. Het werkte, niet in de laatste plaats door de vertrouwenwekkende rol van Herman Wijffels. De oud-SER-voorzitter, tevens overtuigd taoïst, liet speciaal een ovalen tafel uit Den Haag komen om de harmonie te versterken. En telkens wanneer de onderhandelaars elkaar in de haren dreigden te vliegen over de AOW of de hypotheekrenteaftrek, sprak hij met diepe stem: 'Mag ik daar nog een observatie van mijn kant aan toevoegen?'

Het is precies die vaderlijke rust die in het kabinet node wordt gemist, nu het oude wantrouwen tussen CDA en PvdA weer opspeelt. Maar volgens ingewijden is binnen het kabinet zelfs niet overwógen bij de taoïst uit Maarn te rade te gaan.

Thijs Broer