Zijn de regeringsplannen van Rutte-Verhagen echt zo rampzalig? Over oud nieuws, gemiste kansen en andere gebreken.

Na de presentatie van het regeerakkoord regende het persberichten van maatschappelijke organisaties. Ze waren bijna allemaal negatief. Natuurlijk, de vakbonden waren boos ('rijkeluiskabinet'). Net als de onderwijsverenigingen ('desastreus'), de cultuursector ('kabinet zet ramkoers in op cultuur') en de allochtonenplatforms ('uitsluiting en verdeeldheid'). Maar ook uit minder voorspelbare hoek kwam harde kritiek. Zo oordeelde de JOVD, de jongerentak van regeringspartij VVD: 'De babyboomers gaan er met de buit vandoor.' De Vereniging van Nederlandse Gemeenten zuchtte: 'De slagkracht van gemeenten wordt aangetast.' En Bernard Wientjes van VNO/NCW typeerde Rutte-Verhagen als 'een sociaal links kabinet'. Niet bepaald een compliment van de machtigste vertegenwoordiger van ondernemend Nederland.

Zo ongeveer de enige brancheclub die nog een lichtpuntje zag in het regeer- en gedoogakkoord, was die van de apothekers: 'Regeerakkoord biedt aanknopingspunten.'

Zijn de regeringsplannen van Rutte-Verhagen echt zo rampzalig? Verschillende redacteuren lichtten het regeerakkoord door vanuit hun eigen specialisme.

Op het eerste gezicht staan er wel degelijk goede voornemens in. Het kabinet wil de onzalige bonnenquota bij de politie afschaffen. De hervorming van de Wajong was hoogst noodzakelijk. De nieuwe coalitie wil weliswaar een miljard minder betalen aan Brussel, maar verder blijft de Europese samenwerking recht overeind. Het budget voor Ontwikkelingssamenwerking, dat Wilders liefst helemaal wilde afschaffen, komt niet onder de internationale norm van 0,7 procent van het BNP - al moet een deel van de ontwikkelingsgelden voortaan besteed worden aan overzeese missies van de krijgsmacht. Ook het voornemen om de ontwikkelingssamenwerking meer te richten op zelfredzaamheid en minder op armoedebestrijding alleen, is geen kwade zaak. En op aandrang van Wilders komt er extra geld voor de ouderenzorg, onder andere voor meer kleinschaligheid en meer personeel.

1. Sigaren uit eigen doos

Maar dat laatste punt legt meteen een fundamentele zwakte van het regeerakkoord bloot: het bevat een groot aantal sigaren uit eigen doos. Geert Wilders mocht dan tijdens de presentatie trots verkondigen dat de ouderenzorg er bijna een miljard bij krijgt, via de achterdeur krijgen de ouderen zelf de rekening. Zo moeten bewoners van zorginstellingen straks hun eigen huur gaan betalen en krijgen ouderen met spaarcentjes in een verzorgingstehuis te maken met een vermogenstoets. Niet voor niets meldden de ouderenbonden dat senioren er per saldo het slechtst vanaf komen.

Hetzelfde geldt voor de politie. De coalitie belooft maar liefst drieduizend nieuwe agenten op straat. Maar de politiekorpsen kampen op dit moment met een gezamenlijk tekort van 300 miljoen euro. Het beloofde geld dreigt dus in een gapend gat te verdwijnen. Daarnaast krijgt de politie van het nieuwe kabinet veel meer extra taken op haar bord: preventief fouilleren, snelrecht, strafdienstplicht. En niet te vergeten: doordat de coffeeshops besloten clubs met een pasjessysteem moeten worden - gezien het drugsmisbruik onder jongeren misschien geen slecht idee - dreigt de illegale handel in softdrugs te exploderen. Daar zit de politie helemaal niet op te wachten.

Bovendien: wie wil er straks nog politieman worden? De toch al karige lonen van dienders worden door dit kabinet bevroren. Agenten in opleiding krijgen straks geen salaris meer. En de opleiding zelf, die net met een jaar verlengd was vanwege het gebrek aan kwaliteit, wordt weer met een jaar ingekort.

2. Oud nieuws

Naast de sigaren uit eigen doos bevat het regeerakkoord een aantal voorstellen dat onder de noemer 'oud nieuws' valt. Bijvoorbeeld het boerkaverbod, de maatregel die in het buitenland verreweg de meeste aandacht trok. Geert Wilders sprak erover als een kroonjuweel van het nieuwe kabinet. Maar het boerkaverbod is, zoals meer onderdelen van het akkoord, niet de verdienste van deze nieuwe coalitie: de Tweede Kamer heeft er al in 2005 toe besloten. Het toenmalige kabinet kwam alleen niet tot een wetsvoorstel door onder meer 'zwaarwegende bezwaren' van de Raad van State.

Ook voor het voorstel om huwelijksdwang strafbaar te stellen, geldt: oude wijn in nieuwe zakken. Een overgrote Kamermeerderheid wil deze kwestie al jaren aanpakken. Er lag zelfs al een wetsvoorstel van het vorige kabinet, met instemming van de PvdA en de ChristenUnie. De auteur: Ernst Hirsch Ballin, minister van Justitie en verklaard tegenstander van de PVV.

De nieuwe coaltie belooft mensensmokkel hard aan te pakken en criminele illegalen zonder pardon het land uit te zetten, alsof vorige kabinetten er niets aan hebben gedaan. Maar beide zaken waren al prioriteiten van PvdA-staatssecretaris Nebahat Albayrak.

3. Symboolpolitiek

Een andere categorie voorstellen valt onder de noemer: klinkt stoer, maar is vooral symboolpolitiek. Dat geldt voor het pièce de resistence van dit regeerakkoord: de vijfhonderd animal cops die mishandelde chihuahua's en illegale leguanen moeten opsporen. Dierenbeschermers hebben er al op gewezen dat dierenmishandeling zich in de staart van de prioriteitenlijst van het overbelaste Openbaar Ministerie bevindt. Dierenbeulen worden straks misschien vaker opgespoord, maar niet vervolgd.

Een van de belangrijkste pijlers van het regeerakkoord is het indammen van wat Geert Wilders de 'massa-immigratie' noemt. Het terugkeer- en uitzetbeleid moet bijvoorbeeld aanzienlijk strenger worden. Maar zolang landen als China en Somalië blijven weigeren hun onderdanen terug te nemen, is dat een loze belofte. Volgens de wet mogen illegalen die geen zicht hebben op uitzetting niet langer dan zes maanden worden vastgehouden. Daarna worden ze op straat gezet: 'geklinkerd'. Het enige effect van de aanscherping zou kunnen zijn dat er alleen maar méér opgesloten en geklinkerd wordt - niet dat er minder illegalen komen, zoals de nieuwe coalitie belooft.

Ook illegaliteit zelf wordt strafbaar gesteld. Rita Verdonk was dat als minister van Vreemdelingenzaken en Integratie in het kabinet Balkenende-II al van plan, maar zag er vanaf. De reden: niet te handhaven wegens gebrek aan capaciteit bij de politie.

Verder moeten er volgens het regeerakkoord een zevental Europese richtlijnen en internationale verdragen worden opengebroken om een strenger migratiebeleid - onder meer een Europees verbod op het afkondigen van een generaal pardon - mogelijk te maken. Een tijdrovende en waarschijnlijk vruchteloze exercitie. De betreffende passages zien eruit alsof ze er vooral als zoethoudertje voor de PVV tussen zijn gezet: schrijf het maar op, het gaat toch niet gebeuren.

Een operatie waar Mark Rutte zich persoonlijk sterk voor heeft gemaakt, is het verkleinen van het overheidsapparaat, waarmee zes miljard euro moet worden bespaard. Helaas kosten zulke operaties gewoonlijk meer geld dan ze opleveren, zeker op de korte termijn. Bovendien wordt het aantal taken van de overheid niet verminderd, zodat de kosten naar alle waarschijnlijkheid alleen maar worden verschoven naar ándere overheden, bijvoorbeeld van het Rijk naar de gemeenten. Die klagen niet voor niets over de aantasting van hun slagkracht. Hetzelfde geldt voor de provincies: in naam moeten ze zich richten op hun 'kerntaken', maar in de de kleine lettertjes van het regeerakkoord wordt gesproken over 'taakverbreding provincies' (pagina 3, punt 28a van de bijlage Ombuigingen).

Rutte zegt bij zichzelf te beginnen: er komen nu al minder ministers, en straks worden de Eerste en de Tweede Kamer ook met een derde verkleind. Besparing: 120 miljoen. Maar er is wel een grondwetswijziging voor nodig, die met tweederdemeerderheid niet alleen nu maar ook na de volgende verkiezingen moet worden aangenomen. Een hoogst onwaarschijnlijk scenario, omdat álle kleinere partijen tegen zullen stemmen. En dat terwijl CDA, VVD en PvdA samen nauwelijks meer dan de helft van het aantal Kamerzetels halen.

4. Geen visie

Een regeerakkoord is voor een kabinet dé gelegenheid om haar visie op de maatschappij uiteen te zetten. Het vorige kabinet deed dat onder de titel 'Samen werken, samen leven'. Het stond er allemaal wat ronkend, je kon het betuttelend vinden, en van de uitvoering kwam uiteindelijk weinig terecht. Maar het was in ieder geval een samenhangende visie.

Het kabinet Rutte-Verhagen valt nauwelijks te betrappen op een groter idee over de samenleving en de rol van de overheid. In de inleiding staat: 'Dit kabinet gelooft in een overheid die alleen doet wat zij moet doen, liefst zo dicht mogelijk bij mensen.' Dat is het wel zo'n beetje. Een behoorlijk verschil met de recente regeringsverklaringen in Denemarken en het Verenigde Koninkrijk - van kabinetten waar Mark Rutte zich graag aan spiegelt. De Regerunggrundlaget van het laatste Deense minderheidskabinet bevat een pagina's lange uiteenzetting over een ander Denemarken. In de coalition agreement die David Cameron en Nick Clegg opstelden voor hun centrum-rechtse kabinet wordt uitvoerig uiteengezet hoe 'big government' plaats zal moeten maken voor 'big society'. Zou Mark Rutte, die in zijn vrije tijd graag liberale denkers leest als Friedrich von Hayek en Isaiah Berlin, het niet wat mager vinden dat zijn regeerakkoord blijft steken in oneliners als 'Lik op stuk en vandalen laten betalen'?

Het gebrek aan intellectuele onderbouwing van de plannen wordt pijnlijk duidelijk in de passage over cultuur en media. De betreffende paragraaf is niet meer dan een verzameling losse bulletpoints. Voorbeeld: met één pennenstreek worden de omroeporkesten afgeschaft. Dat zou, in de ogen van dit nieuwe kabinet, een goed besluit kunnen zijn. Maar nergens staat waarom. Is muziek geen taak meer van de publieke omroepen? Zijn orkesten te elitair en kunnen de omroepen volstaan met het uitzenden van docusoaps over Jan Smit?

5. Achteruitgang

Uiteindelijk lijkt het kabinet Rutte-Verhagen vooral achteruit te kijken. Het kiest stelselmatig voor oud-rechtse oplossingen: meer asfalt, de grenzen dicht, lastenverlichting voor het bedrijfsleven, korten op uitkeringen én op reïntegratie op de arbeidsmarkt. 'Vrijheid en verantwoordelijkheid' besteedt nauwelijks aandacht aan de grote thema's van deze tijd: de klimaatcrisis, de globalisering, de uitputting van fossiele brandstoffen en de kredietcrisis. Iedereen is het er wel zo'n beetje over eens dat er de komende jaren zwaar bezuinigd moet worden omdat de mondiale credit crunch ook in Nederland uit de klauwen liep. Misschien is het dus verstandig om te voorkomen dat dit opnieuw gebeurt. Hoe dan? Geen woord hierover.

Ook is het tevergeefs zoeken naar een visie op duurzaamheid. De nieuwe coalitie zegt minder afhankelijk te willen zijn van 'vervuilende brandstoffen'. Maar de ambities van het vorige kabinet voor terugdringing van de C02-uitstoot en meer schone energie schroeft Rutte-I flink terug, terwijl kernenergie ruim baan krijgt. De coalitie zegt een 'Green Deal met de samenleving' te willen sluiten, maar dat lijkt vooral een nieuwe formulering van een oud neoliberaal dogma: de markt lost alle problemen wel op.

6. Gemiste kansen

Dat dit kabinet de hypotheekrenteaftrek ongemoeid laat en de kilometerheffing categorisch afwijst, was te verwachten. Dat hadden VVD, CDA en PVV alledrie beloofd voor de verkiezingen. Maar op andere terreinen hebben VVD en CDA bijna volledig prijsgegeven waarvoor ze zeiden te staan. De gemiste kansen nog één keer op een rij: het rigide ontslagrecht blijft overeind, de WW-duur wordt niet verkort, scheefwonen wordt nauwelijks aangepakt, de AOW-leeftijd wordt slechts verhoogd tot 66 jaar en pas in 2020. Om Wilders tegemoet te komen heeft Rutte precies die hervormingen ingeslikt die voor hem de reden waren om Paars-plus te laten klappen. Het is op sociaal-economisch gebied bijna alsof de VVD een regeerakkoord gesloten heeft met de SP - een optie die in liberale kringen tot hoongelach zou leiden.

Misschien pakt het allemaal anders uit. Komt er een sterke ministersploeg die wel de moed heeft krachtig in te grijpen. Steekt de coalitie wel de hand uit naar andere partijen om hervormingen door te voeren. Leidt de krappe meerderheid tot eendracht in de coalitie, levendig debat in de Kamer en onverwachte samenwerking met de oppositie. Maar zoals het er nu uitziet, wordt Rutte-Verhagen vooral het kabinet van de loze beloften.