'Ik droom van een Europese intellectuele ruimte waar geleerden en schrijvers elkaar tegenkomen, elkaar tegenspreken, ook tegenspraak krijgen. Het moet gaan over zaken die voor alle Europeanen relevant zijn. We hebben problemen van dezelfde snit: de toekomst van de democratie, de migratie stromen, de burger die zich bedreigd voelt. Daar vindt nu wel een intellectueel debat over plaats, maar alleen tussen Fransen en Fransen, Duitsers en Duitsers. Bovendien dringt die discussie al helemaal niet tot het echelon van de politieke besluitvorming door.'

Hans van Mierlo, oud-vice-premier en oud-minister van Buitenlandse Zaken over het Essay International Festival dat van 10 tot 12 december in de Amsterdamse grachtengordeltempel Felix Meritis wordt gehouden. Auteurs als György Konrád (Boedapest), Dubravka Ugresic (Zagreb) en Ismail Kadare (Tirana) zullen acte de présence geven. Van Mierlo hoort samen met socioloog Bram de Swaan en publicist Paul Scheffer tot de initiatiefnemers. Doel is door middel van het uitwisselen van essays en analyses te komen tot een Europese 'civil society'. Behalve op de opinieleiders wil Essay International zich ook richten op het grote publiek. En op de politieke smaak makers die zich nu zo weinig gelegen laten liggen aan de doorwrochte stukken van de intellectuelen. Het klinkt hooggestemd.

Van Mierlo: 'In de laatste maanden van mijn ministerschap begon ik me te realiseren dat er onder Europa's politieke leiders een gebrek aan richtinggevoel bestaat. Als het om de toekomst van dit werelddeel gaat, is er sprake van een grote leegte. Discussies over "welke kant willen we nou samen op?" worden niet of nauwelijks gevoerd. In de Europese ministerraad kom je daar ook niet aan toe. Je agenda loopt vol met ad-hocproblemen, met de dingen van alledag. Theoretische verhandelingen lees je niet. Daar is geen tijd voor.

Ik heb dat bij mijn collega's wel proberen aan te kaarten. Maar dan krijg je reacties als: wat moet ik met die alfa-flauwekul? Ik begrijp dat wel. Ik heb zelf ervaren hoe je wordt overvoerd met dagelijkse besognes. Als minister was ik allang blij dat ik door mijn ambtelijke nota's heen kwam. Ik las twintig- tot veertigduizend woorden per dag, en meestal nog slecht opgeschreven ook. Aan boeken lezen kwam ik niet meer toe. Maar dat leidt wel tot een zielloos en technocratisch Europa. Daar moet van onderop verandering in worden gebracht. Door een grensoverschrijdend debat te organiseren. In de hoop dat de nieuwverworven inzichten ook doorstromen naar de politieke top.'

Hij heeft veel 'ploeterende politici' om zich heen gezien, maar intellectueel was het hem allemaal 'te schraal'. 'Ik wil de schuld daarvan niet alleen aan die bewindslieden geven. Het ligt ook aan de pers. Daar wordt ook te weinig het debat over de toekomst gevoerd. Ik mis journalisten die zich actief opstellen, die zich met Europa engageren.'

In Nederland ontbreekt het aan de essayistische traditie die in Frankrijk en Engeland wel bestaat. 'Daar willen we verandering in brengen.'

Stel dat het lukt de filosofen aller landen met elkaar aan de praat te brengen. Dan zullen de politici de vruchten daarvan toch nog steeds als 'alfa-gelul' afdoen?

'De politici zullen moeten luisteren naar mensen die hun geestelijk voeden. Als de intellectuele invalshoek blijft ontbreken, verwordt de Europese politiek tot een drooglopende machine. Vroeg of laat zal de motor gaan haperen. Er hebben tijden bestaan waarin je macht kon uitoefenen zonder de steun van intellectuelen en journalisten. Aan het Congres van Wenen kwam geen essayist te pas.

Maar in een moderne democratie werkt dat anders. Zonder Europese publieke opinie zal de eenwording op niets uitlopen.'

Essay International wil ook het grote publiek bereiken. Dat zit toch al helemaal niet op filosofische discussies te wachten?

'Het gaat ons ook om de problemen van de man in de straat: het behoud van de rechtsstaat, de bestrijding van de criminaliteit. Alle Europese landen zitten met de vraag: moet je DNA-onderzoek toestaan? Maar er komt geen Europees antwoord op. Dan verschanst iedereen zich achter zijn eigen waterlinie. Dan krijg je verkiezingsuitslagen zoals die in Oostenrijk.

De democratie wordt te veel als een vanzelfsprekende verworvenheid beschouwd. Maar dat is ze niet, ze kan ieder moment worden bedreigd. Alle andere politieke systemen zijn voor dieren bedacht, alleen de democratie is er voor mensen. Maar dan moet je de democratie wel steeds nieuwe inhoud geven. Anders krijg je een houding van: wat heb ik met de samenleving te maken, ik red me wel achter mijn pc.'

Dus gaan Konrád en Kadare, De Swaan en Van Mierlo de Europese democratie nieuw leven inblazen. 'De tijd is er rijp voor. De mentale onmacht van Europa moet worden doorbroken. Maar of ons dat lukt, is een tweede.'

Is Essay International meer dan een bezigheidstherapie voor een oud-minister van Buitenlandse Zaken die met zijn ziel onder de arm loopt?

'Ik zoek geen bezigheid meer en ook geen therapie. Ik zou het wel toejuichen als de Europese ministers beseften dat het nuttig is het reservoir van oud-politici met gedachten over de toekomst van Europa aan te boren. Ik denk heus niet alleen aan mezelf, maar in Nederland ook aan iemand als Dries van Agt. Die heeft daar ook ideeën over. We zeggen tegen de zittende politici niet: discussieer of ik schiet. Maar er zal een dialoog op gang moeten komen.'