Wensdromen

Stel, u bent een beetje linksig en u stemt op 4 juni op D66. Wist u dat u dan indirect ook op de VVD stemt? En op de rechts-liberale partij Venstre uit Denemarken? Stel, uw stem ging vijf jaar geleden naar de ChristenUnie. Wist u dat u daarmee ook de Lega Nord uit Italië, de anti-Europese UK Independence Party en de ultra-katholieke homohaters van de Liga Polskich Rodzin (Liga van Poolse Families) in het zadel heeft geholpen?

Het blijft een merkwaardig fenomeen. Bij de Europese verkiezingen stemmen zevenentwintig landen op nationale partijen. De verkiezingen worden in bijna ieder land beslist op binnenlandse thema's. Maar eenmaal gekozen in het Europees Parlement hokken de nationale delegaties samen met andere partijen waar de kiezer nog nooit van heeft gehoord, of wellicht zelfs niets mee te maken wil hebben. In de liberale fractie werkt de links-liberale D66 samen met de rechtse bijters uit Denemarken. In de groep Onafhankelijkheid & Democratie trekken de brave mannenbroeders van de ChristenUnie op met xenofoben van Umberto Bossi.

Kiezersbedrog
Waarom kunnen we eigenlijk niet op pan-Europese lijsten stemmen? Jarenlang was de vorming van echte Europese politieke partijen een wensdroom van verstokte federalisten. Maar dit jaar is de kwestie ineens relevant geworden. De SP en de PVV laten in Nederland voor het eerst in dertig jaar Europarlement een stevig anti-Europageluid horen. Dat dwingt de grote middenpartijen - PvdA, CDA en VVD - tot retoriek over het 'Nederlands belang'. En dat zorgt weer voor irritatie bij Europa-minded partijen als D66 en GroenLinks. Praten over het nationaal belang, zeggen ze, is je reinste kiezersbedrog. Het versluiert waar het in het Europarlement werkelijk om gaat: politieke tegenstellingen. Dus wat is er logischer dan stemmen op werkelijk Europese partijen? 'Veel mensen om mij heen vragen zich af waarom we niet op buitenlandse kandidaten kunnen stemmen,' zegt Sophie in 't Veld, lijsttrekker van D66. 'Ik heb in de liberale fractie een hoop collega's die me veel nader staan dan landgenoten in andere fracties. Zo zou ik dolgraag willen stemmen op Guy Verhofstadt, de Belgische oud-premier die nu lijsttrekker is bij de Vlaamse liberalen.'

André Krouwel, politicoloog aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, vindt dat er in Europa sprake is van een 'representatiedeficiet'. Deze week lanceert hij een speciale editie van zijn Kieskompas, de stemwijzer die in 2006 door meer dan anderhalf miljoen Nederlandse kiezers werd ingevuld. Op deze 'EU Profiler' kan de kiezer niet alleen zien welke Nederlandse partij hem het beste vertegenwoordigt, maar ook met welke andere partij in Europa hij de meeste affiniteit heeft. Zo is er een kans dat de schoorvoetende PvdA-stemmer eigenlijk méér op heeft met de Cypriotische ecologische partij of met de liberaal-democraten uit Slovenië. 'Het kan zijn dat er in je eigen land geen partij is die jouw idealen uitdraagt,' zegt Krouwel, 'maar dat partijen uit andere Europese landen dat wel doen. Je kunt daar alleen niet op stemmen, en dat is slecht.' Krouwel denkt dat een stelsel van Europese partijen heel gezond zou zijn. 'Je krijgt andere scheidslijnen. Bijvoorbeeld een grote pro-Europese partij en een partij voor eurosceptici. Op dit moment zijn er verdorie landen waar je niet eens op een eurosceptische partij kunt stemmen, zoals Spanje. Er zitten allemaal ja-knikkers in het Europarlement!'

Veel te bang
Hoe groot is de kans dat pan-Europese lijsten in de nabije toekomst realiteit worden? In Brussel zijn de afgelopen jaren voorzichtige stapjes genomen. Twee jaar geleden stelde Margot Wallström, Europees commissaris voor Communicatie, extra geld ter beschikking om de Europese fracties langzaam aan om te bouwen tot echte partijen. Sinds begin jaren negentig kunnen politici zich ook namens een partij in een ander land kandideren. Daar wordt op bescheiden schaal gebruik van gemaakt. In België staat de Nederlander Derk-Jan Eppink op de lijst van de rechtse liberaal Jean-Marie Dedecker. De fractieleider van de Europese Groenen, Dany Cohn-Bendit, stelde zich de afgelopen jaren afwisselend kandidaat in Frankrijk en Duitsland. En oud-Europarlementariër Joost Lagendijk (GroenLinks) heeft al aangekondigd zich namens Turkije te zullen kandideren - mocht het land ooit lid worden van de EU.

Toch denken kenners dat het nog héél lang zal duren voordat er werkelijk Europese kieslijsten komen. 'De traditionele politieke partijen zijn daar veel te bang voor,' zegt André Krouwel. 'Ze willen niet de indruk wekken dat ze op weg zijn een Europese staat te creëren, omdat hun eigen achterban daarover veel te verdeeld is.' Als alternatief voor betere vertegenwoordiging ziet Krouwel een stelsel van grensoverschrijdende kiesdistricten (bijvoorbeeld Rotterdam-Antwerpen of Maastricht-Aken). Of een Europese Eerste Kamer, waar alle zevenentwintig lidstaten een of twee vertegenwoordigers hebben - zoals de Amerikaanse Senaat.

Brusselse achterkamertjes
Ook Simon Hix, hoogleraar Europese politiek aan de London School of Economics, heeft er een hard hoofd in. 'De Europese verkiezingen zijn in de afgelopen dertig jaar steeds minder Europees geworden,' zegt hij. 'Toen ze in 1979 voor het eerst plaatsvonden, was er een hoop aandacht van de pers en de opkomst was hoog. Maar in de loop der jaren zijn de Europese verkiezingen steeds meer een onderdeel gaan worden van de nationale verkiezingscyclus. Ze vormen tegenwoordig een soort midterm parlementsverkiezingen. De regeringspartijen krijgen bijna altijd klop, en de oppositie gebruikt ze om kiezers te mobiliseren rond thema's als immigratie en milieu.'

Hix heeft zijn hoop gevestigd op een andere vernieuwing: de voorzitter van de Europese Commissie laten kiezen door het Europarlement, en niet in de Brusselse achterkamertjes. 'Het parlement zou een commissievoorzitter met een bepaald politiek profiel moeten kiezen, die vervolgens zijn eigen ploeg samenstelt. Dat zou de Europese fracties dwingen om over veel meer onderwerpen van tevoren kleur te bekennen. Over eventuele Turkse toetreding. Over de opstelling tegenover Rusland. Over hoe Europa de crisis te lijf moet gaan. Nu is er geen enkele prikkel voor de gevestigde partijen om het systeem te veranderen.'

De pan-Europese kieslijst lijkt voor de gevestigde partijen dus een longshot. De Europese Groenen, de grootste voorstanders, noemen in hun verkiezingsmanifest het jaar 2030. Ook pleitbezorgster Sophie in 't Veld van D66 ziet op termijn hoogstens 'half nationale-half Europese' lijsten ontstaan. Wie desondanks transnationaal wil stemmen, kan dit jaar terecht bij Libertas. De beweging, opgericht door de Ierse miljonair Declan Ganley, heeft kandidaten in elf Europese landen - waaronder Nederland. Maar ironisch genoeg is Libertas absoluut niet ontstaan vanuit een Europees ideaal: Ganley was vorig jaar de drijvende kracht achter het Ierse 'nee' tegen het Verdrag van Lissabon.