Aanpakken!

Hoe komt het toch dat de strenge, falende Glen Mills jeugdinrichting immer op steun van de VVD kan rekenen?

Dat heropvoeding van ontspoorde jongens in diepste wezen een politieke bezigheid is, blijkt alleen al uit het feit dat de sporthal op het terrein van de omstreden jeugdinrichting Glen Mills is vernoemd naar VVD-politica Erica Terpstra. De huidige NOC*NSF-voorzitter verrichtte als staatssecretaris van VWS in juni 1999 de officiële opening van de volgens Amerikaanse drilprincipes gemodelleerde organisatie. Daarna ging ze er geregeld op visite, ook toen ze niet meer in de politiek zat, maar bijvoorbeeld wel fondsen wist aan te boren opdat een Glen Mills-team in het juiste tenue kon meelopen in de Nijmeegse Vierdaagse.

Het lag bepaald niet aan haar dat het in een voormalige kazerne te Wezep gehuisveste instituut periodiek het nieuws haalde vanwege spanningen onder het personeel en klachten over losse handjes. In 2003 noemde de Apeldoornse Courant de negatieve berichtenstroom symptomatisch voor wat zich achter het hekwerk van 'de Hel van de Veluwe' zou afspelen: 'Begeleiders, sommigen met als achtergrond marinier, vrachtwagenchauffeur of slager, schuwen fysiek geweld niet.' Kort na elkaar bekrachtigden onlangs twee vernietigende rapporten - van het wetenschappelijk justitieel onderzoeksinstituut WODC en van de inspecties Jeugdzorg en Onderwijs - de beruchte reputatie van Glen Mills. Daarbij komt de dreigende aanklacht wegens psychische en fysieke mishandeling van een ex-pupil, die in Netwerk zijn gang naar de rechter aankondigde.

Ondanks deze noodsignalen blijft de VVD als enige politieke partij onvermoeibaar de wonderbaarlijke werking van het Glen Mills-panacee aanprijzen. De recidive van boefjes die minimaal anderhalf jaar in 'de school voor winnaars' verbleven, schommelt niet rond de 25 procent, zoals het instituut steeds had doen geloven, maar ligt volgens het WODC-rapport op 78 procent. Voor volksvertegenwoordiger Fred Teeven geen reden om Glen Mills af te schrijven: 'Als VVD waren en blijven we voorstander van hun aanpak. First offenders moet je heropvoeden.' Volgens de inspectie-rapporten is het fysiek in bedwang houden van driftige pupillen in een 'open' inrichting als Glen Mills onrechtmatig; deze methodiek mag alleen in 'gesloten' instellingen worden toegepast. Reactie van de VVD-fractie in de Tweede Kamer: verander Glen Mills in een gesloten instituut, dan kan de behandeling op oude voet worden voortgezet. Minister Rouvoet laat deze optie nu bestuderen; op korte termijn wijdt het parlement een speciaal debat aan Glen Mills.
In de gemeenteraden van Tilburg en Leeuwarden klonk de afgelopen jaren uit de hoek van de VVD de roep om de lokale jeugdcriminaliteit door middel van een regionaal filiaal van Glen Mills te beteugelen. Een liberale delegatie uit Amsterdam berichtte na afloop van een werkbezoek: 'De VVD in Amsterdam is van mening dat de Glen Mills School een bijzondere instelling is die een goed alternatief biedt voor jeugddetentie.' Ook toenmalig staatssecretaris Van der Knaap (VVD) van Defensie toonde zich onder de indruk nadat hij ter plekke poolshoogte was gaan nemen. Twee jaar geleden besloot hij Glen Mills-jongeren uit te zonderen van de regel dat een baan bij het leger uitsluitend is weggelegd voor gegadigden met een blanco strafblad.

Liberaal netwerk
Hoe komt het toch dat de VVD unaniem van mening lijkt dat het met rotjochies best goedkomt mits ze worden onderworpen aan een strak hiërarchisch systeem dat volgens SP-Kamerlid Krista van Velzen 'sekte-achtige trekjes' vertoont? Dat de VVD de illusie koestert dat misdaad met keiharde maatregelen zou zijn uit te roeien, zegt misschien iets, maar zeker niet alles. Elders in Nederlandse tuchtscholen en rijksinrichtingen is het verblijf voor jongeren immers evenmin een lolletje.

Dat Glen Mills uitgroeide tot het stokpaardje van de VVD is primair de verdienste van Johannes Rudolf Nieukerke, die tot 1 juli vorig jaar algemeen directeur was van de Hoenderloo Groep, een landelijke instelling waar vierhonderdvijftig jongeren voor hun gedragsproblemen worden behandeld. Sinds zijn pensionering is hij fondsenwerver voor de nieuwe partij van Rita Verdonk.

Hans Nieukerke vervulde tientallen bestuurlijke functies binnen de VVD. Als hartsvriend van Rita Verdonk was hij de geknipte vicevoorzitter van het beleidsorgaan COA (Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers). Voorafgaand aan de parlementsverkiezingen van 2006 zat hij in de commissie die de kandidatenlijst voor de VVD opstelde, waarbij hij zich sterk maakte voor een leidende rol van Verdonk. Naast zijn politieke activiteiten en zijn baan als algemeen directeur grossierde vergadertijger Nieukerke in nevenfuncties. Hij is nog steeds voorzitter van de Nederlandse Volleybal Bond. Dankzij zijn liberale netwerk wist hij voor de Hoenderloo Groep voorzieningen in de wacht te slepen die collega-directeuren in de jeugdzorg met jaloezie vervulden. Zo presteerde Nieukerke het als hoofdbestuurslid van de door zijn politieke vriend Loek Hermans aangevoerde werkgeversorganistatie MKB Nederland dat dankzij een contract met Glen Mills zesenvijftig jongens aan de slag konden bij het midden- en kleinbedrijf.

Glen mills-petje
De Amsterdamse hoogleraar sociaal-pedagogische hulpverlening Peter van der Laan zag in 1993 in Duitsland op een internationaal congres voor jeugdhulpverlening hoe de kiem voor een Glen Mills-vestiging in Nederland werd gelegd. Van der Laan werkte bij het ministerie van Justitie. Hem was gevraagd de toehoorders te informeren over de omstreden 'kampementen' die premier Lubbers had gelanceerd om in de heropvoeding van het schuim der natie te voorzien. Een andere spreker was Sam Ferrainola uit de Verenigde Staten, die zijn kennis van jeugdbendes aanwendde om jonge criminelen om te scholen tot brave burgers. Als je hem mocht geloven, was de door hem opgerichte Glen Mills School een enorm succes. Cees van der Kolk, beleidsmedewerker van de Hoenderloo Groep, stapte na afloop van de lezing op Ferrainola af. Een half jaar later liep hij met een Glen Mills-petje op de directiekamer van Nieukerke binnen, dolenthousiast terug uit Amerika. Zoals ze het daar aanpakten!

'We maakten een ondernemersplan om met Glen Mills in Nederland te beginnen,' zegt Nieukerke. 'De directeur justitiële jeugdinrichtingen op het ministerie was op dat moment, het zal u verbazen, Rita Verdonk. Ze zag niets in het plan. "Wij doen het met tralies," waren letterlijk haar woorden. We werden de marmeren trappen af gelazerd. Vanuit de VVD kende ik Erica Terpstra goed, die toen staatssecretaris Welzijn was. Vervolgens ben ik persoonlijk gaan lobbyen in de Tweede Kamer. In 1999 kwam Erica Terpstra Glen Mills openen.'

'Nieukerke wist zijn VVD-contacten altijd uitstekend te gebruiken,' vindt hoogleraar Van der Laan. 'Glen Mills werd zelfs in het regeerakkoord van Balkenende II genoemd als voorbeeld van waar het met de jeugdzorg naartoe moest. Vanaf het prille begin heb ik vergeefs gezocht naar wetenschappelijke publicaties over het effect van de Glen Mills-methode. Het is te gek voor woorden dat het zo lang duurde eer ook de politiek erkende dat dit niet is wat we willen. De methodiek zou drastisch moeten veranderen. De vraag is of je het nog Glen Mills moet blijven noemen.'