Afgelopen weekend probeerde de PvdA tijdens het congres in Breda de negatieve spiraal te doorbreken. Frans Timmermans, staatssecretaris van Europese Zaken, verzet zich tegen de conservatieve reflexen in zijn partij. ‘In de politiek heb ik afgeleerd om toekomstplannen te maken.’

Frans Timmermans heeft kleine oogjes. In het holst van de nacht is hij gisteren teruggekeerd uit Bern, waar hij samen met premier Balkenende de wedstrijd Nederland-Frankrijk heeft bezocht. Hij heeft met volle teugen genoten van de klinkende overwinning van het Nederlands elftal. Als enige in een vak vol bobo's in donkere pakken had hij een Oranjeshirt aangetrokken. 'Balkenende zei nog tegen me: Frans, moet je dat nou wel doen?' zegt Timmermans met een brede grijns. 'Men vond dat shirt niet bij het decorum passen. Maar dat bepaal ik graag zelf. Ik ben supporter, en dat hebben ze gehoord ook!'

Maar naast de 4-1 tegen Frankrijk was er die dag ook minder opwekkend nieuws. Op het moment dat Timmermans en Balkenende vrijdagmiddag in het regeringsvliegtuig naar Bern stapten, kwamen de eerste berichten binnen over het Ierse 'nee' in het EU-referendum. Gezeten aan een tafeltje in het Chassé Theater in Breda, waar de PvdA congresseert, blijft Timmermans uiterst diplomatiek over het Ierse echec van de dag ervoor. Hij heeft het over de 'politieke realiteit' en zegt dat hij 'niet wil speculeren'. Maar van binnen moet de staatssecretaris van Europese Zaken er behoorlijk de smoor in hebben. Ook Nederland zei drie jaar geleden 'nee' tegen de Europese Grondwet.

Timmermans heeft zich vorig jaar het vuur uit de sloffen gelopen voor het nieuwe EU-verdrag, dat flink aan de Nederlandse bezwaren tegemoet kwam. En nu dreigt het alsnog door één land geblokkeerd te worden.

Heeft u niet stevig gevloekt toen u het hoorde?
'We hebben met de Grondwet al zo veel meegemaakt. Dit kan er ook nog wel bij.'

Wat is er misgegaan in Ierland?
'Ik kan werkelijk niet bedenken waarom dit verdrag niet gunstig zou zijn voor Ierland. Maar de Ierse kiezer ziet het kennelijk anders. Veel mensen in Europa zijn tegenwoordig onzeker. Ze vragen zich af: hoe is het over tien of twintig jaar met mijn kinderen? Als je je zorgen maakt over de toekomst, is iedere verandering een potentiële bedreiging. En dan zeg je nee tegen zo'n verdrag.'

Hoe moet het nu verder?
'De Ierse premier Cowen heeft dit weekend gezegd dat het "nee" een probleem is voor de hele EU. Maar alle andere landen willen verder met dit verdrag. Dus is het vooral een probleem voor de Ieren zelf. Ze moeten deze week in Brussel maar eens komen vertellen hoe het verder moet.'

Wat is uw inzet? Moet het verdrag toch gewoon per 1 januari in werking treden?
'Ik wil dit verdrag graag overeind houden, dat is het beste voor Nederland. Liever sneller dan langzamer, maar als het even de tijd kost - dan moet dat maar.'

Het gesprek wordt onderbroken. Klaas de Vries, Eerste Kamerlid en oud-minister, verschijnt aan ons tafeltje. 'Mag ik meneer de sociaal-liberaal even de hand schudden?' vraagt hij plagerig.

Timmermans schudt glimlachend het hoofd. Hij weet precies waar De Vries het over heeft. Twee weken geleden schreef de staatssecretaris een uitgebreid opiniestuk in NRC Handelsblad over de stand van de PvdA. Zijn partij, vindt Timmermans, dreigt in een 'conservatieve reflex' te schieten. Nu het tegenzit in de peilingen, dreigen de sociaal-democraten te vluchten in 'de schijnoplossing van een socialistische Waterlinie tegen de oprukkende globalisering'. In het stuk keerde Timmermans zich uitdrukkelijk tegen samenwerking met de SP - het stokpaardje van de nieuwe fractievoorzitter Mariette Hamer - en bepleitte samenwerking met D66 en GroenLinks.

Sindsdien is hij uitgegroeid tot de officieuze voorman van de sociaal-liberale stroming in zijn partij: jonge Kamerleden als Diederik Samsom, Martijn van Dam en Mei Li Vos die niets moeten hebben van het retrosocialisme van Mariette Hamer. Timmermans is ook de kop van jut geworden voor de traditionele sociaal-democratische garde in de partij, zo blijkt op het congres in Breda. Overal in het Chassé Theater hangen posters van de linkse protestbeweging Rode Veren: 'Timmermans wil samenwerking met D66. De partij die bescherming bij ontslag wil afschaffen! Dat willen wij toch niet!?'

Waar ziet u conservatisme in uw partij?
'Bij mensen als Peter van Heemst, de fractievoorzitter in Rotterdam, die denkt dat we de SP moeten nadoen. En bij Mariette Hamer, die onlangs de WAO, de AOW en het minimumloon bestempelde als de kroonjuwelen van de PvdA. Dat zijn alle drie defensieve kroonjuwelen.'

Wat vond u van de reactie van de partijtop op uw stuk?
'Die vond ik nogal procedureel. Mariette Hamer zei twee dingen. Ten eerste: wat een lang stuk. En ten tweede: alles leuk en aardig, maar ik ben de baas. Daarmee heb je nog geen discussie over de inhoud.'

Vond u het jammer dat Hamer zo reageerde?
'Ach, de discussie wordt toch wel gevoerd. Ook de baas zal daarin kleur moeten bekennen.'

Is het een typische PvdA-reflex om meteen in machtsdenken te schieten?
'Ik heb liever dat men op de inhoud reageert. Kennelijk was de inhoud wel goed, want er woedt al twee weken een debat in alle kranten over mijn stuk.'

Wouter Bos ontkent dat er een richtingenstrijd is binnen de PvdA.
'De partijleider moet bindend zijn. Dus is het goed dat hij geen partij kiest. Maar de PvdA is een brede volkspartij! Het zou heel raar zijn om te doen alsof er niet verschillend gedacht wordt over dingen.'

Wat vond u van zijn speech op het congres?
'Ik vond het een mooie speech. Het allerbelangrijkste is dat Bos een keuze heeft gemaakt. Hij heeft gezegd: integratie is het belangrijkste thema voor de PvdA. De afgelopen tijd heeft Bos te veel geprobeerd het iedereen naar de zin te maken. Nu heeft hij de leiding genomen en gezegd: volgt u mij. Ik heb respect voor mensen die keuzes maken, ook wanneer ik het niet met ze eens ben. Misschien heeft mijn verhaal daar een beetje bij geholpen.'

Is Bos wel zichtbaar genoeg als partijleider?
'Bos is een kanjer van een minister van Financiën. In de publiciteit is hij niet meer het goudhaantje van een paar jaar geleden, maar omdat hij zo'n kanjer van een minister is, komt dat vanzelf weer terug. En als er nieuwe verkiezingen aankomen, zal hij zich meer op de rol van partijleider concentreren.'

Maar veel mensen zeggen: we willen Bos nú als partijleider zien.
'Ik vind dat wat makkelijk gezegd. Ik vind hem bepaald niet onzichtbaar. Ik zie hem iedere vrijdag in de ministerraad.'

Hoe gaat het verder met u in de PvdA?
'In de politiek heb ik afgeleerd om toekomstplannen te maken.'

Minister Plasterk heeft onlangs gezegd: ik blijf in de politiek. Bij de volgende verkiezingen ga ik op de PvdA-lijst staan.
'Dat zeg ik dus echt niet. Kijk, in de politiek moet de persoon stroken met de boodschap. Je kunt niet van een politicus vragen dat hij een verhaal gaat houden van iemand anders. Dat gebeurt al te vaak in de Nederlandse partijpolitiek. Dus als de PvdA een kant opgaat die niet bij mijn innerlijke overtuiging past, dan moet ik ermee ophouden.'

Kort gezegd: als de lijn-Hamer de inzet wordt bij de volgende verkiezingen, dan bent u weg.
'Als de PvdA kiest voor de lijn van SP, heb ik er niets te zoeken.'

In Den Haag gaat het gerucht dat u PvdA-leider wilt worden.
'Als je leider wil worden van deze partij, moet je dat op kousenvoeten doen, niet met een stuk in de krant.'