Ernst Hirsch Ballin werd in korte tijd van gerespecteerd minister van Justitie een verguisd CDA-lid dat niet met Geert Wilders wenst samen te werken. Voor het eerst blikt hij terug. ‘Dit was geen gedogen meer.’

'Ruud Lubbers heeft jaren geleden tegen me gezegd: ik ken niemand die uit de Haagse politiek is vertrokken zonder mentaal beschadigd te zijn. Hij was toen nog premier. Dat gesprek heb ik goed in mijn oren geknoopt. Ik heb me vanaf dat moment voorgenomen: mij zal dat niet overkomen. Je kunt je daarin trainen. Ik heb me met hart en ziel voor het CDA ingezet, en voor het ministerie van Justitie. Maar ik lijd er niet onder dat ik nu ambteloos burger ben, dat ik niet meer in het centrum van de macht zit. Ik heb geen geestelijke tik opgelopen.'

Voor een ambteloos burger heeft Ernst Hirsch Ballin geen saai bestaan. Koffiedrinken met een delegatie uit Aruba, het eerste exemplaar in ontvangst nemen van het boek Vinexvrouwen van Naima El Bezaz, een toespraak houden over de door hem zo geliefde rechtsstaat in het Amsterdamse Felix Meritis. Hij voert gesprekken over een nieuwe baan ('waarschijnlijk iets in de juridische sfeer') en overweegt een boek over zijn lotgevallen in de politiek te schrijven. Zijn lidmaatschap van Nieuwspoort zegde hij op om het eind van zijn loopbaan aan het Binnenhof te markeren.

Voor het eerst interviewen we hem niet op zijn ministerskamer aan de Schedeldoekshaven, maar moeten we uitwijken naar de lobby's van diverse hotels. Zo liggen de verhoudingen nu eenmaal sinds Hirsch Ballin op het CDA-congres in Arnhem een indringende oproep deed om niet met gedoogsteun van de PVV te gaan regeren ('Doe dit onze partij niet aan, doe dit ons land niet aan'). Een dissident wil hij zich absoluut niet noemen. 'Er zijn mensen die tegen me hebben gezegd: gebruik dat als geuzennaam. Maar ik ben de uitgangspunten van het CDA trouw gebleven. Dus ik ben hier niet de dissident.' Niettemin is hij door zijn optreden in Arnhem voor veel mensen de belichaming geworden van het verzet binnen zijn partij tegen het pact met Wilders.

De PVV-leider hoeft zijn anti-houding niet persoonlijk op te vatten, zegt Hirsch Ballin. 'Ik ben niet bezig met een vendetta tegen hem. Toen ik nog minister was, kwamen we elkaar regelmatig in de Kamer tegen. Dan gingen we als normale mensen met elkaar om. Maar dat is iets anders dan zijn denkbeelden salonfähig maken.'

Diepe verdeeldheid
Vrijdag 30 juli zat de demissionaire minister van Justitie thuis in Tilburg televisie te kijken, samen met zijn vrouw. Op het Binnenhof wemelde het van de bodyguards en journalisten. Ze waren in afwachting van Mark Rutte, Geert Wilders en Maxime Verhagen die in het Eerste Kamergebouw bij Ruud Lubbers zaten. Die was na het mislukken van onderhandelingen over Paars-plus door de majesteit tot informateur benoemd. Halverwege de avond kwamen de drie fractieleiders met breaking news: er werd gewerkt aan een minderheidskabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV. Verhagen liet weten de visie van Wilders op de islam (het is geen geloof maar een totalitaire ideologie) niet te delen maar wel te accepteren. Tot ontsteltenis van Hirsch Ballin.

'Ik had zo'n constellatie wel een beetje zien aankomen,' zegt hij nu. 'De verkiezingen van 9 juni lieten een diepe verdeeldheid zien. Lubbers' voorganger als informateur, Herman Tjeenk Willink, vond dat de tegenstellingen in dit land alleen konden worden overbrugd door een kabinet van wijze mannen en vrouwen dat zich niet liet leiden door partijpolitieke belangen. Dat was een goede analyse, daar was ik het mee eens. Maar hij kreeg daar de handen niet voor op elkaar. Vervolgens mislukte Paars-plus. Ik kon me voorstellen dat Lubbers toen dacht: laten Rutte en Verhagen in elk geval eens een keer met Wilders gaan praten. De PVV had bijvoorbeeld kunnen zeggen: we zullen een minderheidskabinet van VVD en CDA niet meteen naar huis sturen. Maar wat ik die vrijdagavond zag, ging mij veel te ver: Wilders beloofde de bezuinigingen te steunen in ruil voor een hard immigratiebeleid en meer law-and-order. Zijn visie op de islam werd door het CDA geaccepteerd. Dit was geen gedogen meer. Het ging om zéér gedetailleerde afspraken. Wilders was de facto coalitiepartner geworden.'

Lubbers vertelde tijdens zijn Kees Lunshoflezing dat hij Wilders had gevraagd: ben je bereid controversiële standpunten eerst voor te leggen aan de minister van Justitie, ook als dat Ernst Hirsch Ballin is? Volgens Lubbers heeft Wilders daar ja op gezegd en dat stelde hem gerust.

'Voor Ruud zijn de personen met wie hij te maken heeft belangrijker dan de afspraken die worden gemaakt. Bij de een voelt hij zich veilig, bij de ander niet. Zo zit hij nou eenmaal in elkaar. Toen hij informateur was, dacht Ruud: als Jan Kees de Jager op Financiën komt en Ernst weer op Justitie en Ab Klink wordt fractievoorzitter in de Tweede Kamer, dan geeft zo'n gedoogconstructie me toch wel een goed gevoel. Ruud had er ook grote zorgen over, maar de drie fractieleiders hadden hem al bij het eerste gesprek gezegd: dit willen we en voor een ander kabinet zijn we niet beschikbaar. Aanvankelijk dacht hij nog dat Wilders zich zou laten bijsturen, zou laten afzwakken, genoegen zou nemen met de rol van degene die gedoogt maar niet méér dan dat. Tegen mij heeft hij gezegd: het komt erop aan of we dit samen kunnen dragen, jij en ik.'

U zag wat in die redenering?

'Ik had mijn bedenkingen. Ik dacht: het gaat er niet om of ik er al dan niet bij zit, maar om de hele politieke constellatie.'

In de loop van die week werd duidelijk dat Rutte en Verhagen Wilders als meer dan een verre vriend zagen. Achter de rug van de informateur om werkten ze aan hun gezamenlijke verklaring over de islam.

'Eind juni zei Maxime in de Kamer dat er een onoverbrugbaar verschil tussen CDA en PVV bestond over de democratische rechtsstaat. Voor ons golden voor de islam dezelfde regels als voor andere godsdiensten. Op 30 juli begreep ik dat dat principiële standpunt was vervangen door: we hebben een agreement to disagree over de islam. Toen dacht ik: mij niet meer gezien.'

Overvallen
Hirsch Ballin heeft zich goed gedocumenteerd voor ons gesprek. In een blauw kartonnen mapje zitten het regeerakkoord, het gedoogakkoord en alle andere formatiestukken van deze zomer. Op losse velletjes heeft hij alle relevante data opgeschreven: vlak voor 30 juli nog met Maxime Verhagen gesproken, op 15 augustus een verontruste brief aan Verhagen en zijn medeonderhandelaar Ab Klink verstuurd, op 18 augustus een lang en indringend gesprek gehad met partijvoorzitter Henk Bleker. Vaak memoreert Hirsch Ballin dat hij de televisiebeelden van cruciale momenten nog een keer opnieuw heeft bekeken om er zeker van te zijn dat hij de gebeurtenissen goed heeft onthouden. Uitzending Gemist had een prima klant aan hem.

Had u niet zien aankomen dat Verhagen de ferme wil had om met Wilders te gaan samenwerken?

'Daardoor voelde ik me enigszins overvallen. Ik had hem op 21 juli gesproken en toen gezegd dat Tjeenk Willinks idee van een kabinet op afstand van de partijpolitiek mijn voorkeur had. Ik kreeg de indruk dat Maxime die voorkeur deelde. Daarna is hij kennelijk op een ander spoor gaan zitten. Dat is nogal snel gegaan, ja.'

Reageerde hij op de waarschuwingsbrief die u hem op 15 augustus had gestuurd?

'Ab Klink heeft daar meteen op gereageerd. Maxime niet. Ik kwam hem twee dagen later op straat tegen en heb gevraagd of hij mijn brief wel had ontvangen. Dat bleek het geval dus ik weet zeker dat-ie wel is aangekomen.'

Wat zei Henk Bleker van uw bezwaren tegen het gedoogkabinet?

'Ik kreeg vlak voor het gesprek bezoek van Femke Halsema, ze wilde met het CDA praten. Femke bleek bereid om samen met D66 een vierpartijenkabinet met Rutte en Verhagen mogelijk te maken als zou worden afgezien van het pact met Wilders. Dat heb ik Bleker verteld en die leek heel geïnteresseerd. Maar uiteindelijk heeft hij er niets mee gedaan.'

Op dat moment werd Hirsch Ballin door de partijtop nog volop geraadpleegd. Teksten over immigratie, integratie, asielzoekers en veiligheid passeerden zijn bureau. In de weken daarna kreeg de demissionaire bewindsman het gevoel dat hij naar de marge werd gedrongen. Toch hield hij naar buiten toe zijn mond. Waarom eigenlijk? 'Een aantal partijgenoten, waaronder Ruud, en ook informateur Opstelten, heeft me dringend verzocht nog geen definitieve conclusies te trekken. Ze zeiden: wacht eerst het regeer- en gedoogakkoord af. Daaraan heb ik me gehouden. Toen die akkoorden er lagen, heb ik mijn mond opengedaan.'

Heilloze weg
'Doe dit onze partij niet aan, doe dit ons land niet aan,' riep Hirsch Ballin op 2 oktober via de zaalmicrofoon het CDA-congres in de Arnhemse Rijnhal toe. Met achter de bestuurstafel de verstrakte gezichten van Verhagen en Bleker. In de Volkskrant van die ochtend had het staatsrechtelijk geweten van het vierde kabinet-Balkenende zijn argumenten tegen de coalitie met Wilders nog eens opgesomd. De PVV was een partij die - in strijd met de grondwet en de christen-democratische principes - een miljoen Nederlandse moslims tot zondebok en tweederangsburgers maakte. Door de PVV salonfähig te verklaren, zou het bon ton kunnen worden om moslims uit te sluiten en niet-westerse migranten te weren. Hirsch Ballin voorzag een samenleving vol 'onvruchtbare polarisatie' tussen links en rechts en tussen autochtoon en allochtoon.

Inmiddels zit het kabinet-Rutte er anderhalve maand. Is het boegbeeld van het christen-democratische verzet tegen de 'acceptatie van Wilders als partner' al enigszins gerustgesteld? Nee.Hirsch Ballin: 'Wat ik vreesde is dat de generalisaties van de PVV over moslims door de rest van Nederland steeds normaler worden gevonden. Dat zie je gebeuren. Ik schrok van de persconferentie die Rutte, Wilders en Verhagen bij de presentatie van het regeer- en gedoogakkoord gaven. Wilders zei zonder blikken of blozen dat een strenger immigratiebeleid voor hem belangrijk was in de strijd tegen de islamisering van Nederland. Maxime en Mark lieten dat onweersproken. Ze stonden er eigenlijk tevreden bij. Ik dacht: wat een heilloze weg! Ik kom te veel partijgenoten tegen die het in de praktijk wel mee vinden vallen met Wilders. Dat wordt ook gezegd door mensen die op het congres voor deze coalitie hebben gestemd. Van zijn toespraak in New York werd beweerd: wat heeft hij zich voor zijn doen gematigd uitgelaten. Terwijl hij zei: omdat in naam van de islam de Twin Towers zijn opgeblazen en omdat er in Saoedi-Arabië geen vrijheid van godsdienst voor niet-moslims bestaat, hebben de islamieten in Lower Manhattan hun recht op vrijheid van godsdienst verspeeld. Ik vond dat een klap in het gezicht van de nabestaanden van de Amerikaanse moslims die bij die aanslag zijn omgekomen. En dan zegt de commentator van het NOS Journaal dat het een gematigde toespraak was. Je raakt gewend aan opvattingen waaraan je niet moet willen wennen.'

Nóg een steen des aanstoots: het kabinet-Rutte wil het zo moeilijk mogelijk maken om een partner uit het buitenland naar Nederland te halen. Echt nieuw is de invoering van een speciale loyaliteitstoets waaruit moet blijken hoe groot de band met Nederland is. Een maatregel naar Deens voorbeeld. 'Ik sprak daarover met een Deense collega-jurist wiens zoon met een Mexicaanse wilde trouwen. Ze mochten niet in Denemarken komen wonen omdat ze Spaans met elkaar spraken. Nu wonen ze in Genève. Moet je dat willen? Dan ben je niet meer bezig met het oplossen van problemen, zo maak je alleen mensen het leven zuur.' Eenzelfde oordeel velt hij over het plan om het Nederlanderschap pas toe te kennen 'indien afstand is gedaan van een of meer andere nationaliteiten waarvan afstand kan worden gedaan'. Hirsch Ballin: 'Begrijp me niet verkeerd. Ook ik vind het belangrijk dat immigranten de Nederlandse taal leren, onderwijs volgen, werk zoeken. Maar waarom zou je je keren tegen Nederlanders met een tweede staatsburgerschap? Voordat Wilders erover begon, was dat helemaal geen issue. Soms is het paspoort van het land van oorsprong nodig om op familiebezoek te gaan of om aanspraak te kunnen maken op een erfenis. Met die ophef los je geen problemen op, maar maak je mensen het leven moeilijker.'

Hij ergert zich aan de stoere slogans van het kabinet over de bestrijding van criminaliteit ('Minimumstraffen', 'Vandalen gaan betalen', 'Inbrekers mag je met ferme tikken het huis uit jagen'). Taalgebruik dat velen in Nederland zich in snel tempo eigen maken. Zoals VVD-burgemeester Van den Bosch van Zaltbommel die een filiaalhouder van Blokker die overvallers een karatetrap gaf, bijna een lintje uitreikte ('Geweldig. Sla ze maar verrot. Ik heb zelf ook een hockeystick op een strategische plek'). Hirsch Ballin, halfironisch: 'Als de burgemeester van Zaltbommel met een hockeystick op de foto gaat, is dat geen geweldige steun in de rug van de rechtsstaat.'

Relatief mild oordeelt hij over zijn ambtsopvolger Ivo Opstelten, die geen dag voorbij laat gaan zonder een nieuw daadkrachtig beleidsinitiatief te lanceren: zwaardere straffen voor geweldpleging tegen politie en ambulancepersoneel, hardere maatregelen tegen huwelijksdwang, het aantal overvallers dat wordt bestraft moet de komende vier jaar worden verdubbeld. Hij vergeet er alleen bij te zeggen dat de meeste van die voornemens door Hirsch Ballin waren voorbereid. 'Voor een belangrijk deel waren we al bezig met deze plannen. Dan denk ik: ach, hergebruik is goed voor het milieu.'

Tegen de VVD heeft hij niets, verzekert hij ons. Zeker niet tegen Mark Rutte. 'Kort na die omineuze avond van 30 juli heeft Mark me uit eten gevraagd. In een Indonesisch restaurant. Het was een waardevol gesprek. Mark vertelde me wat hem bezig hield en ik heb gezegd hoe onveilig ik me voelde door zijn vergaande samenwerking met de PVV. Mark probeerde me gerust te stellen, hij dacht dat het allemaal wel zou meevallen. Hij heeft me tijdens dat gesprek ook gezegd dat hij hoopte dat ik eventueel toch minister wilde blijven. Ik heb gezegd: mijn probleem zit niet bij jou of jouw partij, maar bij de PVV.'

U kon Rutte niet van uw zorgen overtuigen?

'Jawel, hij begreep mijn zorgen, maar zijn conclusie was een andere.'

Met Verhagen stokte het contact nadat Hirsch Ballin geen antwoord had gekregen op zijn waarschuwende brief van half augustus. Het zicht op het hervatten van de dialoog was verkeken toen Ab Klink - soulmate van Hirsch Ballin sinds de jaren negentig - zich begin september als medeonderhandelaar en daarna ook als fractielid terugtrok. In een brief aan 'beste Maxime' - die prompt via de NOS uitlekte - had hij de politieke samenwerking met de PVV een onbegaanbare weg genoemd.

Waarom trok Klink zich volgens u terug?

'In die tijd had ik veel contact met hem. Ab kwam later dan ik tot de conclusie dat we het niet moesten doen. Hij had aan tafel gezeten en geconstateerd: Geert Wilders bepaalt hier het spel. Aanvankelijk dacht hij: ik trek me terug als onderhandelaar maar blijf wel lid van de fractie. Toen kwam hij in een spagaat terecht. Hij moest als fractielid loyaal zijn aan Verhagen terwijl hij die koers niet steunde. Naar mijn waarneming heeft Ab zich willen ontworstelen aan de deerniswekkende rol van iemand die ja moest zeggen maar nee dacht. Als hij in de fractie was gebleven, was hij nu niet meer dan woordvoerder visserij geweest.'

Is bekend wie zijn brief naar de NOS heeft gelekt?

'Dat weet ik niet, maar het uitlekken van die brief was behulpzaam voor degenen die hem politiek van kant wilden maken.'

Heeft u na alles wat er is gebeurd Maxime Verhagen nog wel eens gesproken?

'Hij heeft geen contact meer met me opgenomen. Maar ik heb ook niets van me laten horen. Dus ik moet niet klagen.'

De scheiding der geesten in het CDA staat voor méér, voegt hij daaraan toe. 'Ik heb bij een lunchgesprek met Brabantse partijgenoten gezegd: je hebt tegenwoordig twee soorten politici. Zij die behendig omgaan met het verspreiden van berichten en geruchten, die selectief lekken en spinnen, politici die dat zo goed kunnen dat ze geen spindoctor meer nodig hebben. Jullie van de media waarderen dat enorm. Zo iemand wordt een briljante strateeg genoemd. Daartegenover staan degenen die niet geïnteresseerd zijn in hun imago, maar in wat er in de samenleving echt aan de hand is. Die niet willen regeren per tweet of oneliner. Ik geloof in een manier van politiek bedrijven die meer is dan het geprofessionaliseerde spindoctorschap.'

Het zijn de 'politieke marketeers' die 'met een haast cynische houding' de werkelijkheid reduceren tot wat zij denken dat electoraal handig voor hun partij zou zijn. 'En daar hoort dan vaak het loopje bij: de PVV heeft nu eenmaal anderhalf miljoen stemmen gekregen, die kiezers mag je niet negeren, misschien moet je toch iets meer je oren naar zo'n partij laten hangen. Dat is een heilloze weg: je moet problemen die er zijn niet ontkennen maar je moet ook niet gaan meebuigen, niet gaan meedoen. Je moet je er tegen blijven uitspreken en alternatieven bieden.'

Hij ziet de media als onderdeel van het probleem. Die gaan te vaak af op de goed in het gehoor liggende slogans van de 'politieke marketeers' zonder zelf onderzoek naar de feiten te doen. 'Er is sprake van fact-free politics, omdat de confrontatie met de feiten ontbreekt. Nederland is een van de veiligste landen van Europa. De afgelopen vier jaar is het hier aantoonbaar veiliger geworden. Toch vind je dat zelden in de media terug. Er wordt voortdurend geroepen dat we ten onder gaan aan de massa-immigratie. Terwijl die er al jaren niet meer is. Het aantal niet-westerse migranten dat naar Nederland komt, daalt al sinds 2003. Onder het vorige kabinet hebben staatssecretaris Albayrak en ik het beleid verder aangescherpt. We hebben een eind gemaakt aan de regel dat Irakezen en Somaliërs hoe dan ook in Nederland konden blijven. Dat was stevig, Nebahat heeft dat tegenover de PvdA en de linkse partijen overtuigend verdedigd. Toch blijven de media grossieren in de term "massa-immigratie". Ik denk dan: check nu eens de feiten.'

Een regelrechte ramp
In 2002 - het jaar van de Fortuyn-revolte - was Ernst Hirsch Ballin lid van de Raad van State. Met vice-president Herman Tjeenk Willink voerde hij indringende gesprekken over de politieke instabiliteit waarin Nederland verzeild dreigde te raken. Beide rechtsgeleerden hadden toen al een voorkeur voor de vorming van een kabinet van 'bestuurders van kaliber' dat boven het partijpolitieke gekrakeel stond. In plaats daarvan trad het kabinet-Balkenende-I aan, het kabinet met de LPF dat met veel lawaai na zevenentachtig dagen al weer viel. 'Sindsdien ben ik me grote zorgen blijven maken over de aanvallen op onze instituties - over het gebrek aan respect voor de politiek, de bestuurders, de wet.'

Balkenende-II werd overvallen door het massale nee tegen de Europese grondwet. De moord op Theo van Gogh voedde de angst voor het moslimterrorisme. Geert Wilders kwam op. Het kabinet viel voortijdig over het paspoort van Ayaan. Het vertrouwen in de politiek werd er niet beter op. Daarom was Hirsch Ballin blij dat goeroe van het harmoniemodel Herman Wijffels in 2007 het centrum-linkse kabinet-Balkende-IV vormde. Hirsch Ballin had de hoop dat dat kabinet het om zich heen grijpende populisme en de afbrokkeling van het gezag een halt zou toeroepen. Het eindigde in een regelrechte ramp.

'De totstandkoming van het kabinet met gedoogsteun van Wilders kan niet los worden gezien van de recente politieke geschiedenis, van de breuk die zich dit voorjaar voordeed tussen PvdA en CDA. De val van het kabinet over Uruzgan was inhoudelijk gezien niet nodig geweest en heeft de persoonlijke verhoudingen diepgaand beschadigd. Veel bewindslieden hebben goed met elkaar samengewerkt: Maria van der Hoeven en Frank Heemskerk gingen elke woensdag met elkaar ontbijten, Nebahat Albayrak en ik spraken elkaar vrijwel dagelijks, net als Ab Klink en Jet Bussemaker. Maar over de versoepeling van het ontslagrecht ontstond meteen een loopgravenoorlog tussen Piet Hein Donner en de PvdA. Maxime Verhagen raakte slaags met de sociaal-democraten over de verlenging van de missie in Afghanistan. Er ontstond verwijdering tussen Jan Peter Balkenende en Wouter Bos. Al die fricties hebben de goede dingen die ook gebeurden aan het zicht onttrokken.'

Ook binnen het CDA-smaldeel was het niet koek en ei. Sinds het getouwtrek over het ontslagrecht had Piet Hein Donner geen zin meer in de PvdA. Hirsch Ballin: 'Piet Hein nam zeer snel en krachtig afstand van de gedachte dat het nuttig was om met de sociaal-democraten samen te werken. Ik zag dat anders, ook al deel ik de opvatting dat het ontslagrecht versoepeld moet worden. We zijn tegenover elkaar komen te staan terwijl dat niet had gehoeven. Dat was een teleurstelling voor mij.'

Hirsch Ballin vond het 'onverantwoord' dat het conflict over Uruzgan zo lelijk uit de hand liep. 'Iedereen kon op zijn vingers natellen dat je door vervroegde verkiezingen uit te schrijven de deur openzette voor de anti-institutionele krachten. Dat in ons kabinet de verdeeldheid de boventoon is gaan voeren, heeft het gezag van de politieke instituties geen goed gedaan.'

Inmiddels hebben niet alleen de politici aan gezag ingeboet, maar wordt ook de rechterlijke macht door het populisme uitgedaagd. Zoals gebeurde toen Geert Wilders in het Amsterdamse Paleis van Justitie uitriep dat hij het gevoel had niet tegenover de onafhankelijke rechter maar tegenover een parlementariër van D66 te staan. Hirsch Ballin: 'Ik ontzeg niemand het recht om een beroep te doen op de wrakingskamer, maar als dat gepaard gaat met verdachtmakingen aan het adres van de rechter, dan hebben we een probleem.' Het gebeurt al langer dat uitspraken van de rechterlijke macht leiden tot commentaren als 'dit pikken we niet' en 'gekker moet het niet worden'. Hirsch Ballin is bang dat door zo'n houding het draagvlak onder de rechtsstaat afbrokkelt.

Het gezag van het landsbestuur hád kunnen worden hersteld als deze zomer gehoor was gegeven aan het dringende advies van Herman Tjeenk Willink om een 'kabinet van kaliber' op afstand van de partijpolitiek te vormen. 'In 2002 was dat een goede mogelijkheid geweest, nu was het das Gebot der Stunde.' Was hij daar zelf graag minister in geworden? 'Daar had ik geen nee tegen gezegd.'

Maar Maxime Verhagen, Henk Bleker, de 'politieke marketeers' en de spindoctors binnen het CDA gaven de voorkeur aan het gedoogkabinet met de PVV. Want de anderhalf miljoen kiezers moesten tenslotte worden teruggewonnen. Geen adequate reactie, vindt Hirsch Ballin. 'Onze instituties dreigen te bezwijken onder het populisme. Bij een dijkdoorbraak helpt het niet om met emmertjes te gaan hozen. Dan heb je stevige zandzakken nodig om de dijk te stutten.'

Heeft u overwogen uw lidmaatschap van het CDA op te zeggen?

'Ik zie van mijn kant geen reden het gesprek met mijn partij af te breken.'

Oud-minister Bert de Vries heeft zijn lidmaatschap opgezegd vanwege de samenwerking met de PVV.

'Bert heeft de hoop verloren dat het nog goed kan komen met de partij. Ik koester die hoop nog.'

Oud-partijbestuurslid Henk Woldring heeft ook opgezegd. Volgens hem is het CDA nog alleen een machtsmachine. Hij noemt de partij 'geestelijk failliet'.

'Ik hoop dat ik hem over een half jaar geen gelijk zal moeten geven.'

Ruud Lubbers waarschuwde u in 1990 dat niemand de Haagse politiek verlaat zonder mentale schade op te lopen. Is u dat deze zomer toch niet overkomen?

'Nee. Want ik heb me geen moment uitgeleverd aan een verkeerd soort politiek.'