Waarom spelen vrouwen zo’n beperkte rol in de campagne?

'Ik wil graag weten,' zegt de gespreksleider, 'wie in de zaal al een keuze heeft gemaakt voor 9 juni.'
Het is drie weken voor de verkiezingen. Locatie: Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. Het platform WOMEN Inc. organiseert een politieke talkshow. Welke partijen komen het best op voor vrouwen? En hoe zorgen we ervoor dat vrouwenemancipatie straks na 9 juni niet vergeten wordt aan de formatietafel? 'Vrouwen zijn een niet te onderschatten doelgroep voor politici,' staat in het persbericht. 'Immers: vijftig procent van de kiezers is vrouw.'

Het publiek is gelijkmatig verdeeld over oudere feministes en jonge, ambitieuze dames van het type Heleen Mees. Hun politieke keuze lijkt al grotendeels vast te staan.

'Wie gaat PvdA stemmen?' vraagt de gespreksleider. Er gaan flink wat handen de lucht in.

'En wie op GroenLinks?' Er gaan nóg meer handen de lucht in.

'D66?' Eén hand (een man).

'SP?' Een paar handjes.

'ChristenUnie?' Ook een paar handjes.

'CDA?' Niet één hand.

Heel eventjes leek de vrouwenzaak een thema te gaan worden in deze verkiezingscampagne. PvdA-leider Wouter Bos en CDA-kroonprins Camiel Eurlings maakten twee maanden geleden allebei bekend de politiek te zullen verlaten. Bos omdat hij meer tijd wilde besteden aan zijn vrouw en kinderen, Eurlings omdat hij een gezin wilde gaan stichten. In de media ontstond een heftig debat. De één vond Bos en Eurlings lichtende voorbeelden voor een nieuwe generatie geëmancipeerde mannen. De ander zag in hun gezinsargument vooral een smoes om het politieke toneel te kunnen verlaten.

Maar zo snel als de discussie was losgebarsten, zo rap was-ie ook weer voorbij. Inmiddels heeft vrouwenemancipatie zich weer stevig genesteld in de electorale achterhoede.

Dat blijkt ook uit een enquête die TNS NIPO voor Vrij Nederland heeft gehouden. Met de intenties van de kiezer - man én vrouw - zit het wel goed. Zevenendertig procent van de ondervraagden denkt dat de emancipatie van vrouwen in de Nederlandse samenleving nog niet voltooid is. Drieënzestig procent vindt het belangrijk dat politieke partijen opkomen voor de positie van vrouwen en veertig procent dat partijen voldoende vrouwelijke kandidaten hebben. Maar als je vraagt wat ze gaan stemmen, komen de meeste kiezers uit bij PvdA, VVD en CDA (en PVV). En dat zijn niet de partijen die het beste opkomen voor vrouwen - als we diezelfde ondervraagden moeten geloven.

Die trofee wordt namelijk met overmacht gewonnen door GroenLinks. 'Het lijkt erop,' concludeert Peter Kanne van TNS NIPO, 'dat emancipatie door de Nederlandse kiezer vooral met de mond wordt beleden. Het vrouwenstandpunt is duidelijk niet doorslaggevend. Een goede allochtone kandidaat geeft op dit moment meer een gevoel van urgentie dan een vrouw hoog op de lijst.'

De partijen lijken er net zo over te denken als hun kiezers. Ik bel een aantal campagneleiders en vraag ze: doet jullie partij deze verkiezingen nog speciaal z'n best om vrouwelijke kiezers binnen te halen?

'Nee,' zegt de PvdA. 'Wij voeren campagne voor iedereen.'

'Nee,' zegt de VVD. 'Positieve discriminatie is iets dat liberalen tegen de haren instrijkt.'

'Nee,' zegt GroenLinks. 'Maar ons programma staat bol van de emancipatie.'

'Nee,' zegt het CDA. 'Maar we zijn wel aanwezig op de Libelle Zomerweek.'

Vanwaar die desinteresse voor de vrouwenstem? In andere landen doen ze er helemaal niet zo krampachtig over. De Democraten in Amerika winnen verkiezingen dankzij vrouwen. 'When women vote, Democrats win,' is een bekend gezegde onder Amerikaanse campagnestrategen.

Ik bel met Jannet Vaessen, de vrouw achter WOMEN Inc. 'Politieke partijen in Nederland zijn bang voor doelgroepenbeleid,' zegt ze. 'Als je niet iedereen representeert, krijg je gezeur. De vrouwenzaak wordt gezien als een politiek correct onderwerp. Zo van: vrouwen, dat is een zielige minderheid, net als migranten. De angst is: als je dit onderwerp aanraakt, haken veel mannen en vrouwen af. Maar vrouwen vertegenwoordigen een enorm kiezerspotentieel.'

Al te opzichtig lonken naar vrouwelijke kiezers zou in het huidige politieke klimaat wel eens net zoiets kunnen zijn als verkiezingsposters ophangen in het Turks: vragen om problemen.

Er blijkt nog iets grappigs uit de cijfers van TNS NIPO. GroenLinks is een echt vrouwenbolwerk: twee keer zoveel vrouwen als mannen zeggen op de partij van Femke Halsema te zullen stemmen. (Bij de PVV en, in mindere mate, VVD is dat precies omgekeerd: die trekken met hun harde taal tegen immigranten respectievelijk strakke focus op de economie meer mannelijke kiezers.) Maar als je de cijfers van TNS NIPO naast het Nationaal Kiezersonderzoek (NKO) van vier jaar geleden legt, zie je dat GroenLinks in 2006 nog helemaal niet zo'n vrouwenpartij was. Toen kreeg het vier procent van de mannen en vijf procent van de vrouwen achter zich; nu zou die verhouding 4-11 zijn. Conclusie: als GroenLinks op 9 juni zetelwinst boekt, komt dat louter en alleen op het conto van vrouwen.

Hoe is dat mogelijk? Kamerlid Ineke van Gent, hoog op de lijst bij GroenLinks dankzij de campagneslogan 'Zet een stoer wijf op vijf', hoeft niet lang na te denken. Ze somt een reeks buitengewoon vrouwvriendelijke maatregelen op waar ze zich de afgelopen jaren hard voor heeft gemaakt: betere kinderopvang, langer kraamverlof voor vaders, wettelijk recht op thuiswerken. Allemaal waar, antwoord ik, maar zijn al die initiatieven niet stuk voor stuk gestrand in de Tweede Kamer? 'Tja,' zucht Van Gent. 'Het is bijna trekken aan een dood paard. Maar ik geef het heus niet op.'

Het GroenLinkse succes bij vrouwen zal dus niet alleen te maken hebben met de emancipatiestandpunten van de partij. Al is het maar omdat er bij de verkiezingen van 2006 een partij was die nóg meer vrouwen aan zich wist te binden: de ChristenUnie. De partij van André Rouvoet, warm voorstander van aanrechtsubsidie en versobering van de kinderopvang, had zijn Kamerzetels voor tweederde te danken aan vrouwelijke kiezers. Tijdens de verkiezingsavond van WOMEN Inc. presenteert de ChristenUnie-woordvoerdster - met gevoel voor de tijdgeest - haar traditionele gezinspolitiek als 'keuzevrijheid voor gezinnen'. Maar is dat dezelfde vrijheid waar feministes 1.0 tot en met 3.0 voor strijden? Aan de gezichten in Pakhuis de Zwijger te zien niet.

Nog even terug naar de electorale feminisering van GroenLinks. Die heeft waarschijnlijk een veel eenvoudigere oorzaak: de grote hoeveelheid vrouwelijke Kamerleden van de partij. Naast Van Gent en Femke Halsema telde de zevenkoppige fractie de afgelopen vier jaar nog eens drie vrouwen. Op de lijst voor 9 juni staat bij de eerste zes kandidaten zelfs maar één man: Kamerlid Tofik Dibi.

Practice what you preach - in de strijd om de kiezer lijkt dat toch het beste te werken.

Na bijna drie uur verhit debatteren - het voorstel voor een vrouwvriendelijke gedragscode bij de Publieke Omroep heeft de gemoederen het meest verhit - zit de bijeenkomst van WOMEN Inc. er bijna op. 'Is iemand in de zaal vanavond van partij veranderd?' vraagt de gespreksleider.
Eén aanwezige steekt haar hand op. 'Ik was eerst voor de PvdA,' zegt ze. 'Maar van GroenLinks heb ik betere antwoorden op mijn vragen gekregen. Vooral over de emancipatie van het ouderschap.'

Op het podium maakt Ineke van Gent een vrolijk triomfgebaartje. Wéér een vrouwelijke kiezer erbij.