Het waren twee omineuze gebeurtenisjes de afgelopen week. Eerst was er de val van Ernst Hirsch Ballin. Tijdens het kabinetsuitje, dit jaar gehouden op de Prins Bernhardkazerne in Amersfoort, ging de minister van Justitie zó enthousiast tekeer op een hindernisbaan dat hij op zijn gezicht viel en naar het ziekenhuis moest voor hechtingen. Een paar dagen later raakte Gerda Verburg, minister van Landbouw en toegewijd marathonloopster, onwel tijdens een Kamerdebat. Ook zij moest naar het ziekenhuis.

De meest bedachtzame bewindspersoon die letterlijk uit de bocht vliegt en zijn sportiefste collega die fysiek onwel wordt - als je in voortekenen gelooft, belooft dat weinig goeds voor de regering in het politieke seizoen 2009-2010. Komende week presenteert Balkenende-IV haar derde Miljoenennota.

Erg uitgelaten zal de stemming in de ministersploeg niet zijn als men de dag erna plaatsneemt in de Kamer voor de Algemene Politieke Beschouwingen. Het kabinet heeft in de tweeënhalf jaar van haar bestaan nooit een echt solide indruk gewekt. Het beeld werd bepaald door interne meningsverschillen (ontslagrecht), lullige kwestietjes (gedeclareerde Ray Ban-zonnebrillen) en schimmige deals achter de schermen (de JSF).

Glossy folder
Waar ligt dat aan? Is het de slechte chemie tussen PvdA en CDA? Zeker. Er bestaat een lange traditie van animositeit tussen de twee grote volkspartijen. Rooms-rode coalities, zoals het derde kabinet-Lubbers (1989-1994), werden vrijwel altijd gekenmerkt door onderlinge haat en nijd. Wat ook niet helpt, is dat het tussen de twee bazen van dit kabinet, Bos en Balkenende, nooit echt heeft geboterd. De aanwezigheid van ChristenUnie als betrouwbare coalitiepartner en bruggenbouwer kan daar maar weinig aan veranderen.

Komt het lauwe imago door het populistische klimaat? Ook. Het is moeilijk scoren met bestuurlijke degelijkheid in een tijd waarin gezagsdragers automatisch in een kwaad daglicht komen te staan. En gooide de crisis roet in het eten? Natuurlijk. De staatsschuld liep in het afgelopen jaar op met honderddertig miljard euro, en dat moet vanaf 2011 terugverdiend worden door bezuinigingen.
Toch is dit alles nog geen afdoende verklaring voor het matig presteren van Balkenende-IV. Het fundamentele probleem van dit kabinet: niemand weet waarvoor het staat. Tijdens de Algemene Beschouwingen zal opnieuw duidelijk worden dat deze coalitie een heleboel verschillende plannen, ambities en doelstellingen heeft, maar niet één duidelijk speerpunt. Het is het kabinet van de ditjes en datjes.

Deze weeffout gaat terug naar het begin van Balkenende-IV. In het voorjaar van 2007 was er een hoop optimisme rond het coalitieakkoord, vertaald in het woord 'samen'. Na jaren van bestuurlijk autisme onder de kabinetten Balkenende-II en III zou deze regeringsploeg weer haar oor te luisteren gaan leggen in de samenleving. En dat deed ze letterlijk. Voordat ze begonnen met regeren, trokken de bewindslieden honderd dagen het land in om met de burger te praten. Het resultaat was de glossy folder Samen werken, samen leven, waarin het beleidsprogramma van het kabinet uiteen werd gezet.

'Samen werken, samen leven' kende maar liefst vierenzeventig doelstellingen. Op zo ongeveer elk beleidsterrein had het kabinet een vrolijke verzameling plannetjes gemaakt, van 'bevorderen van een respectvolle omgang van mensen met elkaar en van fatsoen in het maatschappelijke verkeer' via 'het tegengaan van radicalisering' tot het inmiddels befaamde '100.000 minder gestolen fietsen in 2010 ten opzichte van 2006'. Leuke doelstellingen, was destijds ook al de klacht, maar waar waren de grote hervormingen en grensverleggende projecten?

Een windmolenpark
Dit voorjaar deed zich een onverwachte kans voor om alsnog met een visionair toekomstperspectief te komen. De kredietcrisis noopte het kabinet tot herziening van het regeerakkoord. Drie weken lang sloten de regeringspartijen zichzelf op in het Torentje en het Catshuis, maar het resultaat was verre van meeslepend. Het crisisakkoord bleek opnieuw een opsomming van kleine en middelgrote maatregelen om de economie draaiende te houden en de staatshuishouding op termijn gezond te maken: een windmolenpark in de Noordzee, een sloopregeling voor oude auto's en minder bureaucratie voor ondernemers. De enige opzienbarende stap was de verhoging van de AOW-leeftijd naar zevenenzestig jaar, maar voor dat plan mochten werkgevers en werknemers eerst nog alternatieven aandragen.

Nergens kwam het gebrek aan visie pijnlijker naar voren dan op het gebied van onderwijs en innovatie. Het woord 'kenniseconomie' komt in het twintig pagina's tellende document niet één keer voor. En onder het kopje 'onderwijs, kennis en innovatie' staat enkel en alleen de schrale ambitie om het onderwijs 'in een nader af te spreken lange termijnpad op tenminste het niveau van het OESO-gemiddelde te brengen'. Beter gezegd: zorgen dat de onderwijsuitgaven niet nog verder wegzakken. De ongewoon harde kritiek van wetenschappers als Robbert Dijkgraaf en Frits van Oostrom bij de opening van dit academische jaar op het kabinet kwam daarom niet uit de lucht vallen.

In de ministerraad zal men zich steeds vaker achter de oren krabben: waarom hebben we destijds niet voor twee of drie grote hervormingen gekozen? Rigoureuze, gedurfde maatregelen die dit kabinet een plek in de geschiedenisboekjes zullen garanderen, zoals de winkeltijdenwet onder Paars-I en het nieuwe ziektekostenstel van Balkenende-II. Maar wat kan het kabinet doen? Vanaf 2011 moeten er tientallen miljarden worden bezuinigd. De tijd dat de burger het naar de zin gemaakt kon worden met zesenzeventig beleidsdoelstellingen ligt ver achter ons.

Het kabinet heeft nog één gelegenheid om karakter te tonen: de AOW. De verhoging van de pensioenleeftijd is de kans om zichzelf een aura van daadkracht en visie te geven. Makkelijk gaat het niet worden. Dit najaar zal de coalitie de druk moeten weerstaan van een populistisch monsterverbond in de Tweede Kamer (PVV en SP) en van de FNV, die sinds de zomer alles uit de kast haalt om het kabinet op andere gedachten te brengen. Vicepremier Wouter Bos zit bovendien gevangen tussen zijn eigen handtekening onder het crisisakkoord en de linkervleugel van zijn partij. Maar als de regering doorzet, zou de AOW-kwestie wel eens een heleboel politiek krediet kunnen opleveren. Of zoals hoogleraar politicologie Jos de Beus het zegt: 'Als het kabinet zichzelf als een baron von Münchhausen uit het moeras wil trekken, dan is dit het moment.'

Daarmee vergeleken is de hindernisbaan op de Prins Bernhardkazerne een peuleschil.