De formatie over ‘rechts’ gaat verder, maar de onderhandelaars onderschatten het verzet van CDA’ers Ferrier en Koppejan.

Op 11 september, de dag dat Geert Wilders zijn redevoering houdt op Ground Zero, twittert CDA-Kamerlid Kathleen Ferrier: 'Juist vandaag weer veel steun voor mijn positie en standvastigheid. Vanuit de migrantenachterban maar ook van ver daarbuiten.'

Met 'mijn positie' bedoelt Ferrier haar principiële stellingname tegen een rechtse coalitie met gedoogsteun van Geert Wilders. Sinds het vertrek van Ab Klink geldt Ferrier samen met Ad Koppejan als de laatste openlijke 'dissident' in de fractie. CDA-onderhandelaar Maxime Verhagen doet laconiek over het verzet van het tweetal. Voordat de besprekingen over het rechtse kabinet deze week werden hervat, verzekerde hij zijn medeonderhandelaars dat hij de steun van alle eenentwintig CDA-Kamerleden aan het kabinet kan 'leveren'. Maar daar zou hij zich best eens in kunnen vergissen.

Anders dan Ab Klink maakten Koppejan en Ferrier meteen bij het begin van de onderhandelingen bezwaar tegen de samenwerking met Wilders. Op 31 augustus, de dag dat Ab Klink zijn beruchte brief van vijf kantjes naar de fractie stuurde, hadden Koppejan en Ferrier juist een gesprek met Verhagen en interim-partijvoorzitter Bleker aangevraagd. Ze wilden praten over hun 'toenemende bezwaren'. Hoe zou Wilders straks omgaan met de gemaakte afspraken? Zou hij die niet héél anders gaan interpreteren als het kabinet er eenmaal zat? Hoe stabiel zou zo'n kabinet eigenlijk kunnen worden? Tijdens de urenlange fractievergadering die volgde, kregen de twee, samen met Ab Klink, bittere verwijten naar hun hoofd geslingerd: ze zouden 'verraders' zijn, die het CDA dreigden te 'vermoorden'. Ook het partijbestuur zette de drie zwaar onder druk. Voorzitter Bleker suggereerde dat ze uit de fractie gezet zouden worden, Verhagen wilde ze dwingen te verklaren dat ze zich bij de uitslag van het CDA-congres neer zouden leggen. Ab Klink kon de druk niet aan en vertrok uit de fractie, maar Koppejan en Ferrier hielden stand. De vraag is nu: hoe sterk staan ze?

Sterker dan de rechtse onderhandelaars suggereren. Hoewel Ferrier en Koppejan in de Tweede Kamer niet bekend staan als frontbenchers, hebben ze allebei een solide achterban in de partij. Ad Koppejan, voormalig CDJA-voorzitter en in een vorig leven succesvol ondernemer, is het enige christen-democratische Kamerlid uit Zeeland. Hij weet zich in zijn verzet gesteund door Zeeuwse CDA-bestuurders als Wybe de Graaf, voorzitter van CDA Zeeland, die zijn waardering uitsprak voor de 'onafhankelijke opstelling' van het Kamerlid. Ook de Goese wethouder Jo-Annes de Bat nam stelling, als mede-ondertekenaar van de open brief van oud-landbouwminister Cees Veerman waarin de fractie werd opgeroepen de formatie te beëindigen.

Zelf willen de Zeeuwse critici niet in de openbaarheid treden, want 'de discussie moet intern worden gevoerd'. Maar in de wandelgangen is te vernemen dat binnen het CDA in Zeeland brede sympathie bestaat voor de kritische houding van Koppejan. Tijdens de jaarlijkse Nationale Zeeuwse Oesterpartij in Middelburg op 22 september zal hij door heel wat Zeeuwse notabelen op de schouders worden geslagen.

Koppejan, zo vertellen zijn collega's, voelt zich sterk verbonden met het christelijk-sociale gedachtegoed. En dat laat zich slecht verenigen met de anti-islamitische polarisatie van Geert Wilders. Niet voor niets twitterde Koppejan laatst vanaf het Christelijk-Sociaal Congres: 'Goed verhaal van [minister] Hirsch Ballin die pleit voor samen optrekken met allochtonen i.p.v. uitsluiten door PVV.'

De christen-democraat uit Zoutelande heeft ook steun aan zijn dominee. 'In de kerk ging de preek over het maken van de juiste keuzes in je leven en de bereidheid om daar persoonlijke offers voor te brengen,' twitterde Koppejan eind augustus. Het kan nauwelijks toeval zijn dat de predikant uitgerekend dát onderwerp had gekozen.

Ineke van Gent, Kamerlid voor GroenLinks, leerde Koppejan goed kennen toen de Zeeuw zich vorig jaar met hand en tand verzette tegen de ontpoldering van de Hedwigepolder in Zeeuws-Vlaanderen. 'Koppejan kan een ontzettende stijfkop zijn,' zegt ze. 'Zo is z'n karakter. Dat heb ik toen wel gemerkt: ik heb het aardig met hem aan de stok gehad. Hij stond onder enorme druk, ook binnen zijn eigen fractie, om zijn verzet op te geven. Maar uiteindelijk stemde hij als enige tegen. Hij hield zijn poot stijf. Zo zou het nu weer kunnen gaan.'

Ook Kathleen Ferrier behoort tot de christelijk-sociale vleugel van de partij. Ze is de dochter van Johan Ferrier, de eerste president van Suriname. Voor haar Kamerlidmaatschap werkte Ferrier, die getrouwd is met een gereformeerde dominee, tien jaar als ontwikkelingswerker in Latijns-Amerika. Daarna werd ze secretaris van Samen Kerk In Nederland (SKIN), een koepel van migrantenkerken. 'Kathleen is een sterke vrouw, die trouw is aan haar principes,' zegt Paul The, de huidige secretaris van SKIN en actief voor het CDA. Hij kent Ferrier al bijna vijftien jaar. 'We hebben haar vanuit de achterban de afgelopen weken veel steunbetuigingen gestuurd.'

In de Tweede Kamer hield Ferrier zich de afgelopen acht jaar vooral bezig met ontwikkelingssamenwerking en de multiculturele samenleving - niet bepaald PVV-thema's. Ze bekleedt een indrukwekkende hoeveelheid nevenfuncties in de wereld van kerk, Derde Wereld en armenhulp. 'Die onderwerpen vormen haar hele wezen,' zegt een Tweede Kamerlid dat goed met Ferrier bevriend is. 'Ze staat voor een substantieel deel van de CDA-aanhang.'

PvdA-Kamerlid Lea Bouwmeester kwam Ferrier begin augustus tegen in de Etos op Den Haag Centraal. Het was de week waarin de CDA-fractie besloot om te gaan onderhandelen met VVD en PVV. Willen jullie echt niet over het midden regeren? vroeg Bouwmeester. 'Toen slaakte ze een diepe zucht en zei: "Het is heel, heel moeilijk." Je ziet niet vaak zulke directe emoties bij collega's.'

Hoewel Ferrier door vrienden en collega's omschreven wordt als betrokken en zachtaardig, is ze niet bang voor de confrontatie. Dat bleek in 2004, toen ze samen met toenmalig D66-fractievoorzitter Boris Dittrich afreisde naar Cuba om met dissidenten te praten. Op het vliegveld werden ze gearresteerd en het eiland afgezet. Een diplomatieke rel volgde.

Over de standvastigheid van Ferrier zijn haar collega's en vrienden unaniem: ze laat zich niet makkelijk intimideren. 'Ze is haar eigen vrouw,' zegt het bevriende Kamerlid. 'Denk maar niet dat ze haar kritiek zomaar zal laten varen.' PvdA'er Lea Bouwmeester: 'Kathleen zal nooit vrijwillig haar zetel opgeven.' SKIN-secretaris Paul The: 'Ze is een buitengewoon loyaal iemand. Maar loyaal zijn aan de partij wil nog niet zeggen dat je loyaal bent aan de fractie.'

Hoe zal het de komende weken verder gaan binnen het CDA? Volgens bronnen binnen de partij heeft een aantal stillere leden van de CDA-fractie min of meer dezelfde reserves als Koppejan en Ferrier. Zij willen het regeerakkoord pas beoordelen als het er ligt - zoals oorspronkelijk afgesproken. Tot die tijd zijn de stille types vooral benauwd dat de eenheid in de fractie wordt verbroken. Maar de manier waarop de 'dissidenten' de laatste weken door de club rondom Verhagen zijn geïntimideerd, heeft in de partij - ook bij voorstanders van de formatie - de twijfel doen toenemen of dit wel de goede weg is. Als er nu al zulke enorme druk voor nodig is om de CDA-fractie bij elkaar te houden, hoe kan het dan ooit een stabiel kabinet worden?

Alles zal afhangen van de opstelling van Ferrier en Koppejan. Tijdens de Klink-crisis bedongen de dissidenten dat ze op het CDA-congres steun mogen zoeken voor hun bezwaren. En ook daarna staat het ze vrij om in de fractie hun 'persoonlijke afwegingen' te maken, niet alleen over de letter van het regeerakkoord waar Maxime Verhagen mee komt, maar ook over de geest. Die afspraken staan nog steeds overeind. Waar het nu op aan komt, is politieke moed. Het persoonlijke motto van Ad Koppejan luidt in ieder geval, vrij naar Ruud Lubbers: 'Politiek is niet voor bange mensen.'