Sociaal-democraten op zoek naar kiezers

De Europese sociaal-democraten staan op verlies. ‘We moeten strijden tegen het linkse en rechtse populisme én tegen de kosmopolitische elite.’

Het is flauw boottochten van sociaal-democraten met de laatste reis van de Titanic te vergelijken, dus doen we dat niet. Het schip waarop we zitten, heet de Old Queen. De bestemming is niet Manhattan, maar de Aambeeldstraat in Amsterdam-Noord. Straks gaan we eten in De Goudfazant, een trendy restaurant in een voormalige fabrieksloods. Waar in de tijd van Drees potige arbeiders met machineonderdelen sleepten, slurpen nu jonge koppels Gillardeau-oesters.

Op de boot, die over 't IJ vaart, bevinden zich vijfendertig denkers uit de hele wereld. Hun gemeenschappelijke veld van onderzoek: de toekomst van de door verkiezingsnederlagen zwaar aangeslagen sociaal-democratie. Ze zijn naar Amsterdam gereisd op uitnodiging van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA en Policy Network, een internationale denktank die in betere tijden werd opgericht door de Britse premier Tony Blair en zijn Duitse ambtgenoot Gerhard Schröder.

Niemand die in dit circuit meetelt, ontbreekt. Roger Liddle is er, de vroegere Europees adviseur van Blair, net als James Purnell, die opstapte als minister van Sociale Zaken omdat hij Gordon Brown niet zag zitten. Frankrijk heeft Laurent Bouvet afgevaardigd, hoogleraar politicologie aan de universiteit van Nice, België oud-minister Frank Vandenbroucke en Mark Elchardus, topsocioloog uit de kring van de Vlaamse socialisten. Duitsland wordt vertegenwoordigd door directeur Tobias Dürr van Das Progressive Zentrum in Berlijn en topjournalist Werner Perger van Die Zeit. Uit het land van Obama is Sheri Berman van Columbia University gekomen.

In De Goudfazant wacht een eenvoudig menu van paté van wild zwijn, haas met rode kool en hemelse modder met amandelcrunch. Tussen de gerechten door worden de intellectuelen toegesproken door PvdA-voorzitter Lilianne Ploumen ('We moeten meer dromen!'), staatssecretaris Jet Bussemaker ('We moeten staan voor onze sociaal-democratische waarden') en partijleider Wouter Bos, die liever bij de denkers aanschoof dan aanwezig te zijn bij het Kamerdebat over de AOW. Bos is vanavond in zijn element. In zijn tafelspeech maakt hij, in perfect Engels, de ene na de andere kwinkslag over de sombere toestand van de sociaal-democratie. Op de meeste internationale conferenties hangt de laatste tijd een gedeprimeerde stemming. 'Deze bijeenkomst is atypisch. We're having fun. Dat is uitzonderlijk.' Conservatieven en liberalen hebben het eigenlijk maar gemakkelijk. Als ze niets veranderen, blijft de wereld óók conservatief en liberaal. 'Maar van ons wordt verwacht dat we een betere samenleving creëren. Als wij dat niet doen, blijft de wereld ook conservatief en liberaal.'

Enthousiast applaus van de intellectuelen.

Op handen gedragen
De avond loopt ten einde. De Old Queen met Purnell, Elchardus en de anderen aan boord verdwijnt in de duisternis. Aan tafel in de lege fabriekshal zit alleen nog Wouter Bos. Hij vertelt wat maar weinig mensen weten: 'Op internationale conferenties heeft de PvdA een soort heldenstatus. Wij durven taboes te doorbreken. We worden als de avant-garde beschouwd.'

Bos voelt zicht thuis bij Policy Network, beheerder van de erfenis van de vernieuwingsgezinde sociaal-democraten die in de jaren negentig bijna heel Europa regeerden: Blair, Schröder, de Fransman Lionel Jospin, de Italiaan Romano Prodi, de Deen Paul Nyrop Rasmussen en in Nederland Wim Kok. Blair rekende af met het ouderwetse vakbondssocialisme en introduceerde de term New Labour. Schröder veroverde het politieke midden. Kok werd op handen gedragen vanwege het paarse poldermodel. Vanuit Amerika kregen ze steun van Bill Clinton, vanuit Zuid-Afrika van Nelson Mandela en Thabo Mbeki. 'Ze ontdekten de voordelen van de vrije markt en de globalisering van de economie. Ze probeerden de betere kanten van het liberalisme te integreren in het denken van de sociaal-democratie.'

Een sleutelrol daarin vervulde Policy Network, waarvan de bijeenkomsten vaak werden voorgezeten door Blairs charismatische rechterhand Peter Mandelson. De huidige vice-premier kwam erbij in 2002 - als opvolger van Wim Kok. Ook Jet Bussemaker, Jeroen Dijsselbloem, Bert Koenders en Frans Timmermans horen bij de trouwe bezoekers.

Grachtengordel
In 2002 was het optimisme van de aanhangers van New Labour, Die Neue Mitte en De Derde Weg voorbij. Met hun nadruk op privatisering en deregulering hadden de sociaal-democraten vijanden gemaakt. De oude achterban kon het enthousiasme voor de globalisering, de Europese eenwording en de multiculturele samenleving niet volgen. Met de opkomst van rechtse en linkse populistische protestpartijen als gevolg. Bos: 'De globalisering leidde tot verdeeldheid onder onze kiezers.' De grachtengordel vond het prachtig, al die open grenzen en weekendjes funshoppen in Londen. In de oude wijken en slaapsteden als Almere en Purmerend dachten ze daar anders over. De modale werknemer voelde zich bedreigd door de gevolgen van de globalisering: harde concurrentie uit het buitenland, dreigende ontslagen, de komst van migranten. Bos: 'We kwamen in een electorale spagaat terecht.'

In bijna geen enkel Europees land waren de verhoudingen zo gepolariseerd als in Nederland met zijn multiculturele drama, opkomst van Pim Fortuyn en moord op Theo van Gogh. Policy Network schoof de PvdA'ers naar voren om de andere sociaal-democraten wakker te schudden. 'In 2008 heb ik in The Grove Hotel in Watford een toespraak gehouden over de modernisering van de sociaal-democratie,' vertelt Bos. 'Ik heb toen provocerend gezegd dat we populistischer moeten worden, dat we begrip moeten opbrengen voor mensen die bang zijn voor de opkomst van de islam. Daar werd toen vanuit de zaal nog heel negatief op gereageerd. Inmiddels is tachtig procent van de partijen het daarmee eens.'

Weten ze in het buitenland niet dat de PvdA op nog geen twintig zetels in de peilingen staat?
Bos: 'Daar wordt niet schamper over gedaan. Alle sociaal-democratische partijen hebben het op dit moment moeilijk. Au fond hebben we het zelfde probleem.'

Dat klopt. Overal dreigt de rode ballon leeg te lopen. Zaten er in het jaar 2000 in de vijftien EU-landen van toen elf sociaal-democratische premiers in het zadel, nu zijn het er nog maar vier: Papandreou in Griekenland, Zapatero in Spanje, Socrates in Portugal en Gordon Brown, in Groot-Brittannië, voor wie niemand nog een penny geeft. Scandinavië - traditioneel het bolwerk van de sociaal-democratie - kent nog maar één linkse premier: de Noor Jens Stoltenberg. De Nederlandse en Waalse socialisten zitten weliswaar in de regering maar hebben de grootste moeite overeind te blijven als junior partner van de christen-democraten. De Duitse SPD zit sinds eind september niet meer met dat probleem. De 'Mutterpartei', opgericht in 1863, verloor onder Frank-Walter Steinmeier op één dag zes miljoen kiezers en likt haar wonden nu in de oppositie. De conservatieve president van Frankrijk, Nicolas Sarkozy, was zo slim een kabinet 'van alle talenten' samen te stellen. Met de linkse Bernard Kouchner als minister van Buitenlandse Zaken en de linkse Frédéric Mitterrand als minister van Cultuur en Media. De Parti Socialiste, verslagen en diep verdeeld, kijkt machteloos toe.

Net als de Italianen die de verkiezingen weer eens hebben verloren van Berlusconi. Geen wonder dat er op de meeste internationale bijeenkomsten van sociaal-democraten weinig te lachen valt.

Berouw na de zonde
René Cuperus is senior wetenschappelijk medewerker bij de Wiardi Beckman Stichting (WBS). In Nederland geniet hij minder bekendheid dan in Europa, waar hij tot de vaste sprekers hoort op conferenties van Policy Network, de Scholars for European Social Democracy en het Dr. Karl Renner Institut in Wenen. Cuperus, die talloze papers op zijn naam heeft staan over de spagaat waarin de sociaal-democratie zich bevindt, de onvrede onder de gewone burger en de opkomst van het populisme, was eerder dit jaar bijna zelf politicus geworden. Hij stond vijfde op de lijst bij de Europese verkiezingen. Een actie van prominente partijgenoten als Jos de Beus en Diederik Samsom om hem hoger op de lijst geplaatst te krijgen, mocht niet baten. De rank and file van de PvdA vond de schrijver van het boek De wereldburger bestaat niet te kritisch tegenover de Europese eenwording. De PvdA haalde maar drie zetels en de tegendraadse partij-ideoloog werd niet gekozen. Wel verklaarde Wouter Bos na afloop dat hij zelf op Cuperus en niet op lijsttrekker Thijs Berman had gestemd.

Samen met Roger Liddle en Olaf Cramme van Policy Network en zijn collega's Monika Sie en Frans Becker van de Wiardi Beckman Stichting organiseerde Cuperus het samenzijn van de vijfendertig denkers in Amsterdam. We ontmoeten hem in de kelder van het Bethaniënklooster op de Wallen, een zestiende-eeuws gebouw, van oorsprong bestemd voor vrouwen die boete wilden doen voor hun losbandige leven. Nu is het door de WBS afgehuurd voor het officiële deel van de conferentie. 'Geen slechte plek voor sociaal-democraten die berouw willen tonen voor hun zonden,' grinnikt Cuperus, die binnen de partij bekend staat om zijn gevoel voor galgenhumor. Het afgelopen jaar bezocht hij bijna alle internationale bijeenkomsten van denktanks die zich het hoofd braken over de toekomst van centrumlinks: Parijs, Madrid, Valparaíso. 'Quizvraag,' zegt hij: 'waar staat de sociaal-democratie er het slechtst voor? Antwoord: overal is de situatie even miserabel. De Britten zijn er onder Tony Blair in geslaagd het centrum van de financiële wereld te worden. Het was booming business. Alle grote banken openden kantoren in de Londense City. Nergens in Europa is de deregulering van de financiële markten zo radicaal doorgevoerd als in Engeland.

Maar dat heeft een schaduwzijde. Nu de kredietcrisis heeft toegeslagen, wordt New Labour verantwoordelijk gesteld voor de malaise. En terecht.' De Britten zijn te ver gegaan met hun partijvernieuwing, de Fransen niet ver genoeg. 'Deze zomer was ik op een colloquium van het Centre Interdisciplinaire de Recherche Comparative en Sciences Sociales in Parijs. Daar zaten alle belangrijke denkers van de Parti Socialiste. Nou ja, denkers? Ze waren alleen maar aan het ruziën over het leiderschap van de partij. De Fransen zijn volkomen naar binnen gekeerd.' Britten en Fransen maakten nog een lichtvoetige indruk vergeleken bij de Duitsers. 'De SPD is sinds de verkiezingsnederlaag van Schröder in 2005 hopeloos verdeeld geraakt. In vier jaar tijd hebben ze vier partijvoorzitters versleten. Ze raakten onderling slaags over de hervormingspolitiek van Schröder en hebben dat nog steeds niet bijgelegd. Ze zijn helemaal de weg kwijt. Zoals Die Zeit over de SPD schreef: "Keine Hoffnung, nirgendwo."' Overal waar Cuperus kwam, was de stemming in mineur: 'Allemaal conferenties van zwartkijkers.'

De bijeenkomst in Amsterdam beschouwt hij als een bescheiden doorbraak. 'Dat er nu gewerkt zal worden aan een gezamenlijk "Amsterdam Manifesto" over vernieuwing van de sociaal-democratie na de Derde Weg is alleen maar mogelijk omdat de aanwezige denkers het voor het eerst in één belangrijk opzicht eens zijn geworden. Tot nu toe werd door de meeste partijen ontkend dat ze zelf schuld hadden aan hun verkiezingsnederlagen. Merkel en Sarkozy hadden hun sociale agenda gekaapt, de burger was bang voor verandering en stemde liever op conservatieven en liberalen dan op sociaal-democraten, de media hadden zich tegen hen gekeerd. Iedereen had het gedaan behalve zij zelf. De grote winst van Amsterdam is dat ook de Franse, Duitse en Engelse partij-ideologen nu erkennen dat de sociaal-democratie in heel Europa structureel in de problemen zit.'

Tel uit je winst!

Welvarende wereldburgers
Londen is niet alleen de jungle of greed waar de bankiers van Tony Blair en Gordon Brown de gelegenheid kregen zich grenzeloos te verrijken. En niet alleen de stad waar de welvarende wereldburger op elke straathoek een crab sandwich bij Pret A Manger kon eten na het funshoppen bij Harrods en Harvey Nichols. Londen is ook het walhalla van de sociaal-democratische denktanks. Nergens in Europa kom je zoveel stichtingen, verenigingen en genootschappen tegen die zich buigen over de toekomst van links. De meeste zijn opgericht in de glorietijd van New Labour toen Tony Blair zich omringde met briljante studenten uit Oxford en Cambridge die evenveel hielden van debatten over modernisering van het onderwijs en de National Health Service als van champagne drinken op terrassen aan de Thames en de Britpop van Oasis en Blur. Maar sinds Cool Brittannia in crisis is, piekeren the best and the brightest van Blair zich suf over de vraag wat er nog te redden valt van New Labour.

Vlak achter Westminster Abbey ligt Tufton Street. Op een etage boven een winkel met Anglicaanse religieuze artikelen is het hoofdkwartier gevestigd van Policy Network, de organisator van brainstorms met Bill Clinton, Gerhard Schröder, Pacal Lamy, Javier Solana en Wouter Bos in deftige hotels als The Grove in Watford en op landgoederen als Warren House in Surrey. Erevoorzitter is de Right Honourable Peter Mandelson, na een bewogen leven als minister van Handel en Eurocommissaris nu vice-premier onder Gordon Brown. Tussen de wervende posters voor publicaties als 'Social justice in the global age' en 'Public matters. The renewal of the public realm' zit dr. Olaf Cramme (34), geboren in Berlijn en opgeleid aan de universiteit van Heidelberg en de Sorbonne in Parijs. Hij is getrouwd met een Spaanse vrouw en woont sinds negen jaar in Londen - kortom: een wereldburger par excellence. 'Gisteren was ik op een crisisbijeenkomst op Downing Street 10,' vertelt hij: 'Zulke vergaderingen houden alle sociaal-democratische partijen op dit moment. Want de neergang heeft overal ingezet.'

Hij ziet vier oorzaken. 'Links heeft zich te lang vereenzelvigd met het vrijheid, blijheid-denken uit de jaren zestig. Met het anything goes. Alles draaide om de emancipatie en de bevrijding van het individu. Niet om de zorg voor de ander. Terwijl verreweg de meeste mensen denken: mijn familie en mijn gezin zijn het belangrijkste wat ik heb. Als je dat zei, werd je tot voor kort uitgelachen. De conservatieven hadden dat door, wij niet. Het begint nu pas een beetje te veranderen. Beter laat dan nooit. Maar het is wel laat.'

Oorzaak twee: 'We hebben een verzorgingsstaat opgebouwd die mensen veel materiële rechten geeft. Maar we hebben vergeten erbij te zeggen: jullie hebben ook verplichtingen. We hebben verwachtingen gewekt waar we onmogelijk aan kunnen voldoen.'

Oorzaak drie: 'Doordat we de globalisering zo enthousiast hebben omarmd, hebben we te weinig oog gehad voor de onderkant van de samenleving die daarvan het slachtoffer is geworden. We stonden aan de kant van de winners, niet van de losers. In de kroegen van Londen wordt gezegd: Labour heeft alleen maar the filthy rich geholpen. We betalen daar nu de prijs voor.'

Vier: 'We hebben het belang dat mensen hechten aan de nationale identiteit onderschat. De problemen die de autochtonen hebben met moslims, met migranten. Dat hoef ik jullie als Nederlanders niet uit te leggen.'

Door dit complex van factoren zijn de sociaal-democraten in het defensief geraakt. Het zijn de conservatieven, liberalen en nationalistische populisten die nu de verandering preken. En passant eigenen ze zich de kroonjuwelen van de sociaal-democratie toe. 'Merkel verdedigt de werkgelegenheid bij Opel. Ze heeft de sociale agenda van de SPD overgenomen. In Engeland pleit David Cameron nu opeens voor het helen van de gebroken samenleving, voor een radicale aanpak van het milieu en voor de rechten van homo's. Op zich is dat niet erg, maar voor ons wel verdomd lastig.'

Blijft de vraag: hoe moet het dan wel?

Die vraag blijkt niet makkelijk te beantwoorden. Cramme: 'We hebben er altijd naar gestreefd de brug tussen de linkse intellectuelen, de middenklasse en de arbeidersklasse te slaan. Een groot deel van de arbeiders is conservatief geworden: ze zijn voor het behoud van hun lonen en pensioenen en willen de migranten weren. Ze stemmen op linkse populisten als Oskar Lafontaine in Duitsland of op rechtse als de British National Party en in Nederland de PVV. We mogen die stemmers niet loslaten. Maar als we te veel aan hen toegeven, raken we de liberals en intellectuelen kwijt. Klappen krijgen we sowieso.'

Valt het tij te keren?

Cramme, een tikkeltje vaag: 'We hebben een nieuw positief verhaal over verandering nodig. Als ons dat niet lukt, zijn we de klos.'
Bij de deur voegt hij daar nog aan toe dat het zonder inspirerende leiders in elk geval niet gaat lukken. 'Brown en Steinmeier zijn losers. Weet je wel hoe blij jullie mogen zijn met leiders die hun nek durven uitsteken als Wouter Bos? Dit voorjaar hield Frans Timmermans een geweldig verhaal op de London School of Economics. Hij stal de show. Bij een diner met de prime minister zei iedereen: hadden wij maar een leider als Timmermans.'

Oud-linkse kramp
Net als Policy Network houdt ook de denktank Progress kantoor op een steenworp afstand van het Britse parlement. Loop van Victoria Station langs de Starbucks, Caffe Nero en Costa Coffee en je bent bij Jessica Asato, afgestudeerd in de rechten in Cambridge en van half-Amerikaanse, half-Japanse afkomst. Op haar achtentwintigste heeft ze het gebracht tot directeur van de pressiegroep die het gedachtegoed van Tony Blair en de zijnen levend wil houden binnen Labour. Erevoorzitter is oud-minister van Volksgezondheid Alan Milburn. In het bestuur zitten onder meer de huidige ministers Ed Miliband en Andy Burnham en barones Delyth Morgan. Mede-oprichter: Lord Mandelson. Directeur Asato draagt een designbril met in subtiele gouden lettertjes de tekst: Red or dead. 'We hebben terecht de globalisering omhelsd,' vindt zij, 'maar het is niet goed overgekomen.'

Haar grote angst: 'Labour dreigt nu van de weeromstuit in een oud-linkse kramp te schieten. Er wordt weer gepraat over het nationaliseren van de industrie, een maximumsalaris voor managers, het terugdraaien van de privatisering van de Royal Mail. Dat is een doodlopende steeg.' Ze wil onder geen beding terug naar de paternalistische verzorgingsstaat van vroeger: 'We dachten dat de werkende bevolking dankbaar zou zijn voor al onze sociale maatregelen. Maar in plaats daarvan krijgen we alleen maar geklaag te horen: jullie politici zijn allemaal het zelfde, voor mij heb je niets gedaan. En de immigranten krijgen de schuld.' Haar oplossing: die klagers moeten een schop onder hun kont krijgen. 'We moeten ze confronteren met de vraag: ligt het nou echt aan de immigranten dat je het niet verder hebt gebracht in de maatschappij of ligt het aan jezelf? Wij hebben de ladder voor je klaargezet maar je bent zelf niet verder dan de eerste sport gekomen. Je zit liever op de bank met bier en sigaretten, met je kinderen achter de PlayStation. We moeten durven zeggen: migranten zijn goed voor de economie maar jij hebt niets van je leven gemaakt.'

Dwepen met globalisering
Op zulke harde Tony Blair-taal zul je Sunder Katwala niet snel betrappen. De bedachtzame dertiger met wortels in het voormalige Brits-Indië is secretaris-generaal van de Fabian Society, Engelands oudste en meest gerespecteerde centrumlinkse denktank. In het souterrain van het gebouw in de statige wijk St. James herinneren foto's van Fabians als George Bernard Shaw, H.G. Wells en Oscar Wilde aan een roemrijk verleden. Ook liggen er vergeelde exemplaren van publicaties van het Fabian Colonial Bureau uit de jaren vijftig. Katwala moet niets hebben van de 'über-Blairites' zoals hij de overenthousiaste aanhangers van New Labour noemt. Onder hen is de partij te veel opgeschoven naar rechts, zijn de traditionele stemmers verwaarloosd. Met als doel de middenklasse in het welvarende Zuid-Engeland voor Labour te winnen. Tony Blair is dat tijdelijk gelukt. Maar inmiddels dreigen de Tories het politieke midden te heroveren zodat Labour niemand over houdt. 'Rechts is progressieve taal gaan bezigen en heeft de retoriek van links overgenomen,' zegt hij. 'Net als in Duitsland. Dat heeft ons totaal gedesoriënteerd.' Katwala gelooft niet dat de sociaal-democraten zich nog aan hun eigen haren uit het moeras kunnen trekken. 'Ik hoop op een alliantie tussen Labour en de liberaal-democraten.'

Helemaal de verkeerde weg, vindt David Goodhart (53). Hij is oprichter en hoofdredacteur van het prestigieuze maandblad Prospect en houdt kantoor in de wijk Bloomsbury, waar in de eerste helft van de twintigste eeuw schrijvers en intellectuelen als Virginia Woolf en John Maynard Keynes woonden. Vanwege zijn dwarse meningen over de multiculturele samenleving heeft Goodhart in Engeland dezelfde naam als Paul Scheffer in Nederland. Wat hem betreft: geen geflirt met de liberalen. 'Die willen staatsrechtelijke hervormingen en meer aandacht voor het milieu. Thema's waarvoor je bij de gewone man de handen niet op elkaar krijgt.' Kern van de zaak volgens Goodhart is dat Labour door zijn gedweep met de globalisering de steun van de blue-collar workers is kwijtgeraakt. 'Die zijn in cultureel opzicht altijd al conservatief geweest, maar stemden links uit eigen belang. Nu ze een huis, een auto en een televisie hebben, doen ze dat niet meer.' Hoe kan Labour de blue-collar worker terugwinnen? Door de immigratie te beperken, hardere eisen te stellen aan de integratie en meer nadruk te leggen op de nationale identiteit. 'Labour moet durven zeggen: eigen burgers eerst. Inclusief de Indiërs, Pakistanen en Jamaicanen die er natuurlijk bij horen. Wat we nodig hebben, is meer sociaal-patriottisme en links populisme.'

What is home?
Bij alle denktanks in Westminster en St. James zijn ze jaloers op één man: Patrick Diamond, ook aanwezig op de conferentie in Amsterdam. Zijn burelen zijn niet gevestigd op drie hoog achter boven een religieuze winkel of in een souterrain vol vergeelde tijschriften, maar op Downing Street 10, de ambtswoning van de Britse premier. Diamond (34) komt uit Leeds en studeerde in Cambridge. Hij werkte voor Tony Blair, Alain Milburn en: Lord Mandelson. Nu is hij strategisch adviseur van Gordon Brown. Op dit moment schrijft hij het verkiezingsmanifest waarmee Brown zich volgend jaar David Cameron van het lijf moet zien te houden.

Vanwege het gevaar van Al-Qaeda is Downing Street in een hermetisch afgesloten vesting veranderd. Eenmaal de stalen hekken voorbij zwaait de beroemde voordeur open en worden we minzaam verwelkomd door een bode met op zijn epauletten het cijfer '10'. In het trappenhuis hangen de gesigneerde portretten van alle Britse premiers. Op de eerste verdieping bevindt zich de Pillared Room: Perzische tapijten, blauwe sofa's met krullen van bladgoud. Boven de haard het schilderij van koningin Elisabeth I. Achter een theetafeltje zit Diamond.

'Ik weet dat er veel kritiek is op Labour, maar zo slecht hebben we het eigenlijk niet gedaan,' zegt hij. 'Het is een natuurlijke cyclus dat mensen na twaalf jaar op een regering uitgekeken raken. Maar ze moeten niet zeggen dat alles verkeerd is wat we doen. Bij de denktanks roepen ze voortdurend dat we een nieuw verhaal nodig hebben. Ik denk: laten we pragmatisch zijn, we moeten doen wat nodig is. New Labour is behoorlijk veranderd sinds de kredietcrisis. We hebben de overheid weer een grotere rol gegeven. We hebben de banken aangepakt. Dat zou Tony Blair niet hebben gedaan.'

Waarom wachten de critici niet even op het verkiezingsmanifest? 'We zullen laten zien dat we nog steeds nieuwe ideeën hebben, dat we niet zijn moegestreden. Er zit nog leven in de oude kat.' Waar is dat fans van de globalisering als hijzelf te weinig oog hebben gehad voor de rancune onder het lager opgeleide deel van de bevolking. 'We zullen in ons manifest meer moeten zeggen over cultuur en identiteit. Wat betekent het om Brits te zijn? Wie verdedigt de nationale tradities? What is home?'

Buiten klinkt trompetgeschal. Aan het nabij gelegen Whitehall maakt de Household Cavalry zich op voor de wisseling van de wacht. Diamond, grinnikend: 'Een beetje traditie kan geen kwaad. Zulke nationale symbolen hebben we nodig. Misschien moeten we voorstellen dat de Union Jack voortaan weer wordt gehesen boven elk overheidsgebouw.'

Pornografie van de verandering
Het oorspronkelijke doel van de sociaal-democratie was de brug te slaan tussen de linkse intellectuelen, de middenklasse en de arbeidersklasse. Nu kun je de arbeiders misschien terugwinnen door te hameren op conservatieve waarden en de nationale identiteit. Terwijl de progressieve intellectuelen juist vragen om meer kosmopolitisme en een wereld zonder grenzen. Electorale klappen krijgen we hoe dan ook, zei Olaf Cramme. Hoe te ontsnappen aan dit duivelse dilemma?

Terug in de kelder van het Bethaniënklooster op de Amsterdamse Wallen zegt René Cuperus dat hij zijn keus heeft gemaakt: 'We moeten af van wat ik wel eens de pornografie van de verandering heb genoemd: lege termen als change, reform en globalisering waarmee we een groot deel van onze achterban alleen maar hebben afgestoten. We hebben er nooit bij gezegd wat wel overeind moet blijven, wat wel de moeite waard is om te beschermen. Zoals de verzorgingsstaat en de nationale democratie. Het is onze eigen schuld dat linkse en rechtse populisten zich die thema's hebben toegeëigend.'

Hij ziet niets in toenadering tot sociaal-liberale partijen als D66 en GroenLinks als de PvdA daardoor de kiezers met sympathie voor de vakbonden en de SP de rug toe zou keren. De links-liberalen veroordelen veel te gemakzuchtig de 'begrijpelijke angsten' onder de bevolking. 'Er zijn mensen die zeggen dat we als progressieve partij beter afscheid kunnen nemen van onze oude achterban omdat die conservatief en xenofoob is geworden. Maar met wie raken we dan allemaal de verbinding kwijt? Niet alleen met de lager opgeleiden, maar ook met de politieman, de verpleegster, de onderwijzer, de ambulancebroeder die niet wil worden gemolesteerd. Wat houden we dan nog over? De grachtengordel?'

Op dit moment loopt iedereen weg bij de PvdA: de vakbondsvleugel naar de SP, de boze blanke mannen naar de PVV, de academische 'professionals' naar GroenLinks en D66. 'Daarom zullen we een oorlog op meer fronten moeten voeren: tegen het linkse en rechtse populisme en tegen een losgezongen kosmopolitische elite.'

Gelooft Cuperus werkelijk dat de PvdA al die draken tegelijk kan verslaan? 'Het is niet ondenkbaar dat de progressieve beweging uit elkaar valt: elke sociale klasse zijn eigen partij. Ons doel blijft die groepen bij elkaar te houden. Misschien is het hopeloos. Maar mogen we het nog één keer proberen?'