Na het vertrek van Kant koos de SP snel voor een nieuwe leider: angst voor een machtsstrijd is er altijd geweest.

Onder de weidse titel De SP van binnenuit publiceerde Paul Waayers eind vorig jaar herinneringen aan zijn tropenjaren als redacteur van het partijorgaan De Tribune. Dat het boek nauwelijks werd opgemerkt, zal komen doordat de terugblik zich beperkt tot de oertijd (1991-1997) waarin de voormalige maoïstische splinter twee zetels in de Tweede Kamer wist te veroveren. Niet erg actueel dus, al dragen sommige passages bij tot beter begrip van het drama waarmee de partij afgelopen week voorpaginanieuws werd.

Halverwege de jaren negentig werkte Waayers voor De Tribune aan een reportage over gokverslaving, een fenomeen waar SP-voorzitter Jan Marijnissen een rapport over had geschreven. Toen de verslaggever opbelde met het verzoek om dat exposé te mogen inzien, leek aan de andere kant van de lijn iemand te ontploffen: 'Jij leest helemaal niets! Jij stopt nu gelijk met dit artikel. Sterker zelfs, als jij ermee doorgaat, kun je gelijk vertrekken.'

Vervolgens wisselden Marijnissen en Waayers maandenlang geen woord, totdat ze elkaar bij het faxapparaat tegenkwamen. 'Is er iets?' vroeg de voorzitter. 'Als er iets is, moeten we erover praten, hoor.' Even later liet Marijnissen zich de bron van de onenigheid uitleggen. Hij reageerde oprecht verbaasd: 'Heb ik dat echt gezegd? Ik kan me haast niet voorstellen dat ik… Maar wacht eens, ja, nu herinner ik me het weer. Het was niet dat ene voorval. Ik had al langer het gevoel dat je met een machtsstrijd bezig was.' Misverstandje. Nadat Waayers had verzekerd dat hij absoluut niet van plan was de poten onder de voorzittersstoel weg te zagen (daar had hij het als onderbetaalde kracht veel te druk voor), kon hij weer goed met Marijnissen opschieten.

Lange arm
Schrijver dezes begaf zich voor zijn boek De socialisten (2004) anderhalf jaar lang, zoals de ondertitel luidde, 'achter de schermen van de SP'. Kringen rond de SP-fractie hadden eigenlijk maar één punt van kritiek op de inhoud, maar dat vertelden ze pas na de tweede druk. Volgens hen reikte de lange arm van Jan Marijnissen veel verder dan uit het boek bleek.

Jan is nog steeds allergisch voor 'machtsstrijd', waar hij zich veertien jaar tegen wapende door het partijvoorzitterschap met de functie van fractieleider te combineren. Hij beschikt over een fabelachtig vermogen om informatie tot zich te nemen. Zijn invoelende schouderklopjes inspireren, maar hij kan ook heel achterdochtig zijn. Kamerleden mochten van hem best beraadslagen met actiegroepen, mits dat naar hem werd 'teruggekoppeld'. Geen achterkamertjesgedoe, was het devies.

Voorts diende te worden gewaakt tegen bondgenootschappen die de SP zouden kunnen 'inkapselen'. De ene SP-parlementariër kon er beter tegen dan de andere: alwéér een kriegelig telefoontje van Jan, die na sluitingstijd informeerde 'wat nu eigenlijk de bedoeling was' van de contacten met meneer X of organisatie Y.

Snel en efficiënt
Twee jaar geleden eiste de tomeloze werkdrift van Marijnissen zijn tol. Een hernia kluisterde hem langdurig aan bed, hij kampte met hartproblemen. Op dinsdagochtend 17 juni 2008 verraste hij de afgevaardigden met de mededeling: 'Ziezo, dit was dus mijn laatste fractievergadering.'

De enige die wist dat dit abrupte afscheid eraan zat te komen, was Agnes Kant. Zij was in vertrouwen genomen door Marijnissen, die haar als zijn opvolgster zag. Drie dagen later werd zij unaniem gekozen als nieuwe fractievoorzitter.

Snel en efficiënt, lichtte Marijnissen toe: 'Als je dat lang gaat rekken en er komen kampen, dan ben je ontzettend veel tijd en energie kwijt en je organiseert bovendien een enorme verdeeldheid.'
Daar was die angst voor een machtsstrijd weer.

Loyaliteit
Agnes Kant had zich altijd buitengewoon loyaal opgesteld aan de zijde van Marijnissen, die ze in een interview 'mijn enige held' noemde. Veelzeggend was het fragment uit een Dokwerk-documentaire (uitgezonden in 2003) dat de interne verhoudingen treffend illustreerde. Marijnissen kapittelt Kant op felle toon vanwege haar interpellatie waarin ze op 'omkooppraktijken' van de farmaceutische industrie wees: 'Ze mogen gratis kerstbomen ophalen. Jezus, zo'n ding kost twintig gulden. Waar heb je het over? Zeg dat dan op een komische, ironische manier.'

Ze werkten vanaf 1994 samen, maar Marijnissen bleef altijd haar leermeester en, toen Agnes Kant fractievoorzitter werd, haar 'adviseur en vraagbaak'. Andere Kamerleden zouden zich misschien tegen die rolverdeling hebben verzet, maar nu was die 'goed voor de continuïteit'.

Touwtering
Het zestiende partijcongres van de SP in januari dit jaar kon best een oppeppertje gebruiken. Volgens de peilingen dreigde de partij gehalveerd te worden. Maar was dat reden om bij de pakken neer te zitten? Integendeel! Spreekster Agnes Kant opperde met vooruitziende blik dat de stemlokalen behalve voor de gemeenteraadsverkiezingen waarschijnlijk weldra ook voor landelijke verkiezingen zouden openzwaaien. Nieuwe ronde, nieuwe kansen. 'Ag-nes! Ag-nes! Ag-nes!', riepen twaalfhonderd afgevaardigden in koor.

Het trof dat ze zichzelf 'graag de touwtering mag werken' (haar eigen woorden); in de aanloop tot de aanstaande verkiezingen ging ze gewoonlijk vanaf 's ochtends zes uur op pad. Ze sliep weinig en sprak heel veel. 'Natuurlijk lig ik er wakker van dat we zo laag staan in de peilingen,' verklapte
ze daags voor de stembusslag. Dat was haar aan te zien. De wallen onder haar ogen kleurden steeds donkerder, de trek rond de mond werd verbetener. Tijdens televisiedebatten slaagde ze er niet in om op een 'komische, ironische manier' haar gelijk te halen, zoals Marijnissen had geadviseerd.

Nieuwe leider
Een dag na de nederlaag las Agnes Kant haar verklaring voor: 'Onmiskenbaar wordt de slechte verkiezingsuitslag en de lage peiling gekoppeld aan mijn optreden als boegbeeld van de SP. Of dat terecht is, daar zullen de meningen over verdeeld zijn.' Per direct legde ze haar functie neer, vastbesloten om nooit meer terug te keren in de politiek.

'Een burn-out', diagnosticeerde op de radio oud-politicus Rob Oudkerk, die daar als huisarts kijk op heeft.

Binnen het etmaal wees de fractie (met drieëntwintig stemmen vóór en één onthouding) Emile Roemer als nieuwe leider aan. Een verrassende keuze. Roemer komt heel gewoontjes over en dat is hij ook. Hij mist de ideologische bevlogenheid van een fractiegenoot als Ronald van Raak, het economische inzicht van een Ewoud Irrgang, de activistische passie van een Krista van Velzen. Als verkeersspecialist diskwalificeerde hij de kilometerheffing als 'filebelasting'. Emile Roemer is niet zo'n boekenlezer. Zijn lievelingsgerecht is pasta met verse salade.

Als het klopt dat ambitieuze doctorandussen op het punt stonden om de SP over te nemen, dan zal Roemer de partij teruggeven aan de arbeiders. Hij kan dat. Jan Marijnissen heeft een hoge pet van hem op.

Foto Jan Marijnissen: janmarijnissen.nl