De film-in-de-maak van Geert Wilders stuit op veel weerstand in werkgeverskringen. VNO-NCW-voorzitter Bernard Wientjes kwam officieel in het geweer om vertoning te voorkomen, met het oog op de schade die het Nederlandse bedrijfsleven loopt in het buitenland. ‘Hoe sterker het kabinet zich tegen die film verzet, hoe beter het is.’

Bernard Wientjes mengde zich twee jaar geleden voor het eerst in het maatschappelijk debat met een waarschuwing tegen de toenemende xenofobie in Nederland. De voorzitter van werkgeversverbond VNO-NCW vermeed de namen van Geert Wilders en Rita Verdonk zorgvuldig, maar de boodschap was duidelijk: de aanhoudende polarisatie in het vreemdelingendebat was slecht voor het imago van Nederland in de wereld en daarmee voor de Nederlandse handelsbelangen.

Niet lang daarna viel het kabinet. Verdonk was minister-af, het nieuwe kabinet sprak over ‘samen leven, samen werken’. Tot tevredenheid van het bedrijfsleven.
‘Vorig jaar leek het weer de goeie kant op te gaan,’ zegt Wientjes in zijn kantoor in Den Haag boven de A4 met uitzicht op de ministeries in het centrum en aan de andere kant in de verte de Noordzee. ‘Internationaal was het rond Nederland redelijk rustig. Totdat Wilders in november zijn film aankondigde. Toen kregen we de eerste zorgelijke signalen van onze leden. In Pakistan waren demonstraties, er werden Nederlandse vlaggen verbrand, er was een bijeenkomst van Arabische landen waar gezinspeeld werd op een boycot van Nederlandse producten.

We hadden eerder al laten weten dat we geen enkele behoefte hadden aan het op scherp zetten van de discussie over de islam. VNO-NCW heeft zich erg ingespannen voor de integratie op de werkvloer. We proberen te voorkomen dat er een nieuwe zuil ontstaat van allochtone ondernemers. Toen kwam Wilders opeens met zijn film. We dachten: wat hebben we aan deze onzin? De Koran vergelijken met Mein Kampf, en dreigen de Koran te verscheuren? Namens ondernemend Nederland zeg ik: dat dient geen enkel doel. Al heel snel bleek dat veel bedrijven bezorgd waren over de reacties op de film in islamitische landen.’

Van wie kreeg u die reacties?
‘Van onze leden in Nederland, en van Neder­landers in het buitenland. Ze bellen, sturen e-mails, spreken me aan op bijeenkomsten. Het gaat de bedrijven primair om hun mensen. Natuurlijk gaat het ook om hun inkomsten, maar ze zijn bang dat er nare dingen gaan gebeuren. Tot nu toe zijn er nog geen concrete bedreigingen, maar er verschijnen haatmails op internet, er staan oproepen voor een boycot in de plaatselijke kranten. Ik heb over Wilders gepraat met de topmensen van bijna alle Nederlandse multinationals. De bestuursvergadering over dat onderwerp was de meest intensieve die ik sinds mijn aantreden als voorzitter heb meegemaakt.’

Wat is het verschil met de Deense crisis?
‘De woede in de islamitische landen daarover was geregisseerd, maanden na publicatie van de spotprenten. Nu is al maanden bekend dat die film er aan komt. De fanatiekelingen hebben zich kunnen voorbereiden.’

Welke maatregelen heeft u besproken?
‘We hebben erover gedacht een delegatie naar het Midden-Oosten te sturen om onze positie uit te leggen. Of om advertenties te plaatsen in grote kranten in het Midden-Oosten om duidelijk te maken dat wij het niet met Wilders eens zijn. We zijn nagegaan of we de film via een rechtszaak konden laten verbieden. Uiteindelijk hebben we daarvan afgezien, volgens onze juristen was de kans dat het zou lukken maar twintig procent. Aanvankelijk vonden we het beter om zo min mogelijk in de openbaarheid te doen. We gingen uit van het doodzwijgscenario. Misschien was die hele film wel een slechte aprilgrap. Wilders wil electoraal scoren. En dat platform wilden we hem niet bieden.’

Het gerucht ging dat het kabinet zou laten uitzoeken of de film via de rechter verboden kon worden, en dat u namens de werkgevers de procedure zou aanspannen.
‘We hadden gehoopt dat we samen met het kabinet naar de rechter zouden gaan. De regering had kunnen procederen vanwege de gevaren voor de ambassades en de Neder­landse troepen in Uruzgan. Uiteindelijk zag Balken­ende daar na politieke discussie vanaf, zo begrijp ik uit de krant. Als VNO-NCW kunnen we Wilders alleen aanspreken op de schade die onze leden ondervinden. Dan gaat het in de eerste plaats om materiële schade, de verliezen die je lijdt door een boycot. Maar dat weegt waarschijnlijk niet op tegen het belang van de vrijheid van meningsuiting. Daarnaast heb je de immateriële schade. In zo’n heksenketel als in de Arabische wereld is er kans dat Nederlanders in moeilijkheden raken, gewond raken of erger. Wij zijn ervan overtuigd dat de veiligheid van Nederlanders in islamitische landen in het geding is. Maar dat is voor de rechter moeilijk te bewijzen. Rondom de Deense cartoonrellen zijn er immers ook geen Deense doden gevallen.’

Er schuilde natuurlijk een gevaar in het aanspannen van een rechtszaak. Jullie zouden Wilders een podium hebben gegeven.
‘Als je tegen Wilders een kort geding aanspant, heb je de grootste rechtszaal van Neder­land nodig om de pers te accommoderen. Dan komt de hele wereld kijken, van CNN tot de grote Arabische zenders. Stel dat je verliest, dan zullen ze in islamitische landen zeggen: zie je wel, de Nederlandse regering staat de film toe. Dan zou de schade nog veel groter zijn.’

Heeft u intensief met het kabinet over Wilders gesproken?
‘De minister-president, de ministers van Sociale Zaken, Economische Zaken, Justitie. Ik spreek ze op vergaderingen en recepties. Dan bespreek je de actuele situatie met elkaar. Op die manier heb ik al maanden regelmatig met leden van het kabinet over Wilders gesproken om de zorgen van onze leden over te brengen, en te vragen wat de regering eraan gaat doen.’

Wat heeft het kabinet er tot nu toe aan gedaan?
‘Achter de schermen heeft Balkenende veel werk verricht. Via diplomatieke kanalen is duidelijk gemaakt dat de regering het standpunt van Wilders niet deelt. Ook is er goed werk gedaan via onze ambassades in de islamitische wereld en er is met de verschillende buitenlandse ambassadeurs hier in Den Haag gesproken. Onze leden in het buitenland zijn goed geïnformeerd, er liggen noodscenario’s klaar. Daar hebben we niet over te klagen.’

Waarom heeft u uiteindelijk besloten zelf een oproep aan Wilders te doen?
‘We besloten naar buiten te komen toen uit publicaties in Arabische kranten bleek dat er inderdaad een boycot gaat komen als Wilders zijn film vertoont. In de loop van februari was het punt bereikt dat we er niet meer aan twijfelden dat het ernstige gevolgen zou hebben als de film zou worden vertoond. De druk van onze leden om er iets aan te doen, nam toe.’

Bent u er zeker van dat er een boycot komt? Zijn dat geen loze dreigementen?
‘Laten we hopen dat het niet gebeurt. Maar vergeet niet dat de Deense cartoons wel tot een boycot hebben geleid. En een film is nog veel agressiever dan een paar cartoons. Bovendien zijn Nederlandse producten in het buitenland veel bekender dan Deense. Iedereen kent de gloeilampen, voedingsproducten en benzine van de grote Nederlandse multinationals.’

De Denen hebben tot nu toe niet veel schade geleden van de boycot, niet meer dan een kwart miljard.
‘Denemarken heeft een kleine economie. Ze hebben nauwelijks internationaal bekende multinationals. Nu al staan op allerlei Arabische sites lijsten met Nederlandse bedrijven en Nederlandse producten die geboycot kunnen gaan worden.’

Maar we exporteren nauwelijks naar het Midden-Oosten.
‘Tachtig procent van de Nederlandse export blijft binnen Europa. Maar een paar honderd miljoen of een miljard: schade is schade. Dat zijn de bedragen waar we over praten. Hoe dan ook, als jouw bedrijf getroffen wordt, krijg je de volle laag.’

Uw oproep kwam een paar uur na de kabinetsverklaring. Was dat afgesproken?
‘Het liep parallel. Laat ik het zo zeggen: er was contact over. Ik wist dat Balkenende naar buiten zou treden, hij wist wat wij zouden gaan zeggen.’

Maxime Verhagen en Pieter van Geel riepen Wilders op de film niet te vertonen. Maar het kabinet bracht uiteindelijk een afgezwakte verklaring naar buiten, waarin alleen maar een beroep werd gedaan op Wilders’ verantwoordelijkheid. Het CDA kreeg de PvdA niet mee. Is u dat tegengevallen?
‘Op donderdagavond leek het alsof de uitspraak van Verhagen het kabinetsstandpunt was, maar een dag later bleek dat niet het geval te zijn. Dat vond ik jammer. Hoe sterker het kabinet zich tegen die film van Wilders verzet, hoe beter het is.’
Heeft u geprobeerd met Wilders zelf te praten?
‘Ik weet dat velen geprobeerd hebben met Wilders te praten. Maar dat is niet gelukt. Ik heb ook nog nooit met hem gesproken. Hij houdt grote afstand van ons. Je zou zeggen dat zo’n rechtse partij dicht bij het bedrijfsleven staat, maar dat gaat kennelijk niet op voor een one issue party als de Partij van de Vrijheid.’

Een blad als ‘Elsevier’ vindt dat mensen als u en Balkenende slappe knieën hebben. Wilders zou in deze moeilijke tijden juist moeten worden gesteund.
‘Toen ik Wilders opriep de film niet openbaar te maken, wist ik dat er met modder zou worden gegooid. We leven in een democratie en de vrijheid van meningsuiting is heilig. Maar als iemand bewust provoceert om er zelf beter van te worden en daarmee onze mensen in gevaar brengt, kan ik niet anders dan daar tegen in het geweer komen. Vrijheid van meningsuiting is niet vrijblijvend. Je moet je wel de gevolgen van wat je zegt realiseren.’