Na vijf dolle dwaze weken is het weer een beetje rustig in Den Haag. Geert Wilders liep gillend weg uit het Catshuis, het minderheidskabinet Rutte/Verhagen lag met de pootjes omhoog en minister Jan Kees de Jager trok als een collectant van de Hartstichting langs de deuren van de fractievoorzitters in de hoop op gulle gaven. Jolande Sap van GroenLinks liet zich vermurwen waarna ze door PvdA en SP voor rechtse rakker en gevaarlijke neoliberaal werd uitgemaakt

Inmiddels is het Lenteakkoord er, al worden de forensenbelasting en de hypotheekrenteaftrek bij nader inzien toch nog maar even over de verkiezingen heen getild. Ondanks de luide protesten van automobilisten, treinreizigers, starters op de woningmarkt en ambtenaren die op de nullijn worden gezet is Ineke van Gent nog steeds trots op het akkoord dat in de wandelgangen werd gesloten. Bij de onderhandelingen speelde de linksbuiten van GroenLinks minstens zo’n belangrijke rol als haar fractievoorzitter.

De werkkamer van Ien, zoals ze door fractiegenoten en medewerkers liefkozend wordt genoemd, hangt vol affiches, stickers en andere parafernalia uit het actiewezen. Met opschriften als ‘Handen af van de kinderopvang’ en ‘Ik rijd geen 130’. Voor haar op tafel ligt het rode notitieboekje waarin ze sinds de val van Rutte I alles wat ze meemaakte heeft opgeschreven. We beginnen op dinsdag 24 april, toen de Tweede Kamer debatteerde over het mislukken van het Catshuisoverleg.

Van Gent: ‘Er hing een onwezenlijke sfeer. Het leek nog helemaal niet tot Mark Rutte doorgedrongen dat hij niet meer in het zadel zat. Op een gegeven moment stond ik met Alexander Pechtold te praten op het rookbalkon bij de plenaire zaal. We zeiden tegen elkaar: wat is dit een raar debat, het lijkt of de situatie bij de VVD nog helemaal niet is ingedaald. Moeten wij de regie niet in handen nemen nu zij het hebben verkloot? Zouden er mogelijkheden zijn om al die nare bezuinigingen van het rechtse kabinet op bijvoorbeeld het persoonsgebonden budget, het natuurbeleid en het passend onderwijs terug te draaien? We zeiden tegen elkaar: laten we die mogelijkheid verkennen. Jolande bleek dat ook een prima idee te vinden.

Nog dezelfde avond zat ik met Wouter Koolmees en Carola Schouten, de financieel woordvoerders van D66 en de ChristenUnie, op de kamer van Wouter. Die heeft ook een rookbalkon. We waren het heel snel eens over acht miljard aan bezuinigingen, later zijn daar nog eens vier bijgekomen. We hebben een aantal weken nodig gehad voor de uitwerking, maar eigenlijk deden we in zeventig minuten waar Rutte, Verhagen en Wilders zeven weken over hadden gedaan – en zij zijn er niet eens uitgekomen.’

Waarom zat de PvdA daar eigenlijk niet bij?
‘Ik heb Ronald Plasterk tijdens de dinerpauze benaderd, maar hij kon die avond niet. Hij moest naar de uitreiking van de Thorbecke-prijs. Die hij overigens niet gewonnen heeft want Alexander kreeg hem.’

Slikken of stikken
De drie middenpartijen voelden zich sterk staan: ‘We wisten dat VVD en CDA zich in een penibele situatie bevonden. We konden onze eisen stellen. We hebben met zijn drieën een spreadsheetje gemaakt waarop stond wat we wel en niet wilden. Ik heb ’s avonds laat Ronald Plasterk gebeld die inmiddels in de trein naar huis zat. Ik heb hem gevraagd of de PvdA zich bij ons wilde aansluiten. Voor GroenLinks was dat van strategisch belang. We zaten in een kwetsbare positie. Als we als enige linkse partij het akkoord zouden ondertekenen, kregen we de SP én de PvdA in onze nek.’

Het beroep op de oud-minister van Onderwijs leek effect te hebben: ‘Woensdagochtend vroeg hebben Wouter, Carola en ik hier op mijn kamer met Ronald gepraat. Maar hij wilde geen zaken doen. Hij moest het eerst met zijn fractiebestuur bespreken, zei hij.’

Later die dag bood Jan Kees de Jager aan een rondje te maken langs de fractievoorzitters. Ook PvdA-leider Diederik Samsom kreeg het demissionaire rekenwonder op bezoek. ‘In een poging hem over de streep te trekken, heeft Jolande de spreadsheet die we hadden gemaakt aan Diederik gegeven. Tot woede van D66 en de ChristenUnie, die bang waren dat de PvdA het plan zou laten uitlekken. Dat is niet gebeurd, maar helpen deed het ook niet. Later heeft de PvdA ervan gemaakt: we hebben niet getekend want we werden voor het blok gezet, het was stikken of slikken. Maar dat is echt niet waar. Het was alleen nog maar een concept van mij en twee financieel woordvoerders, er was voor de fractievoorzitters nog alle ruimte om het te veranderen. We hebben die woensdag tot diep in de nacht heen en weer gerend naar de PvdA. Maar ze kwamen niet in beweging.’

Nieuwe eisen
Donderdag 26 april leek er een opening te zijn. ‘Ik heb die ochtend gezegd: we moeten nog een ultieme poging wagen om de PvdA erbij te betrekken. Tot dan toe wilde Diederik niet meewerken aan het plan om het begrotingstekort al in 2013 naar drie procent terug te brengen. Dat slikte hij donderdag in, maar er kwamen drie nieuwe eisen voor in de plaats: de nullijn voor de ambtenaren en de btw-verhoging moesten van tafel en er mocht niet worden afgeweken van het pensioenakkoord dat Henk Kamp met de vakbeweging had gesloten. Maar zo haalden we die drie procent nooit. De PvdA is goed in terugonderhandelen, dat heb ik zelf ook wel eens gedaan. Maar het hele pakket uitkleden, dat konden we natuurlijk niet accepteren.’

Wat zat er achter die houding van de PvdA? Waren ze bang dat de SP ervan zou profiteren als ze meededen?
‘Weet ik niet. In het begin dacht ik: ze hebben gewoon moeite met schakelen. De PvdA wilde dat er al voor de zomer verkiezingen werden gehouden, maar toen wij met D66 en de ChristenUnie aan de praat raakten, bleken ze geen plan B te hebben. Ze hadden ook de regie naar zich toe kunnen trekken. Ze hadden kunnen zeggen: wij zijn de grootste oppositiepartij, we laten ons niet aan de kant schuiven. Maar dat hebben ze niet gedaan. Misschien was het een beginnersfout van Diederik. Al speelde, denk ik, op de achtergrond ook mee: wij als PvdA laten ons niet de wet voorschrijven door het kleine zusje GroenLinks.’

U heeft een groot deel van de onderhandelingen gedaan. Kunt u stevig onderhandelen?
‘Zeker! Af en toe vonden ze me heel vervelend. Vooral bij het CDA en de VVD. Bijvoorbeeld toen we een crisisheffing voor veelverdieners eisten om de lagere inkomens te kunnen ontzien. Die maatregel hebben we voor de poorten van de hel weggesleept. Het is uiteindelijk een heffing ter waarde van een half miljard geworden, maar de regeringspartijen wilden aanvankelijk niet verder gaan dan 75 miljoen. Dat was natuurlijk belachelijk.’

Wat doet u dan op zo’n moment? Gaat u huilen en met deuren slaan – zoals Maxime Verhagen?
‘Nee, huilen doe ik niet. Maar ik ben wel recht tegenover Jan Kees de Jager gaan zitten om oogcontact met hem te hebben. Als het moeilijk werd, ging ik met mijn mobieltje spelen en riep ik: wat ik nu voor sms’jes binnenkrijg, weet je wel hoe moeilijk dit ligt bij onze achterban? Hier krijg ik buikpijn van, dit krijg ik er nooit doorheen. Dat hielp. Je moet het wel met gevoel voor drama doen. Jolande en ik hadden de rollen ook goed verdeeld. Zij kent alle koopkrachtcijfers uit haar hoofd, ik ben meer van de hartstocht. De ene keer was ik de good cop en zij de bad cop, de andere keer draaiden we het om.’

Nog een voorbeeld: het demissionaire kabinet had de pest in over het intrekken van de huishoudtoets in de bijstand en het controversieel verklaren van de nieuwe Wet werken naar vermogen: ‘Staatssecretaris De Krom van Sociale Zaken heeft ons met allerlei tussenoplossingen bestookt om nog zo veel mogelijk van zijn beleid te redden. Daarvan hebben Jolande en ik meteen gezegd: dat doen we niet.’

Hard gespeeld
Vrijdag 25 mei kon het uitgewerkte akkoord worden gepresenteerd, maar het bleef tot op het laatste moment spannend. ‘De avond daarvoor hebben Jolande en ik nog enorme ruzie gekregen met alle andere partijen. Dat ging over het belasten van de reiskostenvergoeding. Iedereen was moe. Gelukkig leef ik na tien uur ’s avonds altijd op, dan heb ik veel energie. De ambtenaren van het ministerie van Financiën begonnen opeens moeilijk te doen over de leaseauto’s. Ze vonden dat mensen met bestaande contracten moesten worden ontzien. Terwijl ze de gebruikers van het openbaar vervoer wel wilden laten betalen. Over my dead body, heb ik toen geroepen. Dan sluiten we het Lenteakkoord niet. Toen hebben ze ook voor het openbaar vervoer nog een overgangsregeling bedacht. Ik heb het hard gespeeld. Maar op het allerlaatste moment wil niemand meer dat het mis gaat. Daar moet je gebruik van maken.’

Neemt niet weg dat ook GroenLinks flink heeft moeten slikken: de nullijn, de btw, de verhoging van het eigen risico in de zorg.
‘Ja, je moet het geld wel ergens vinden. Je moet niet doen alsof je in een crisis niet hoeft te bezuinigen. We hebben ons uiterste best gedaan om de lage inkomens te sparen. Dat loopt als een knalrode draad door het hele akkoord. De nullijn geldt niet voor mensen met een uitkering en werknemers in de zorg, en we hebben we voor de leraren nog 75 miljoen losgepeuterd. Bij de btw is het lage tarief, waaronder de meeste boodschappen vallen, niet verhoogd. Het eigen risico in de zorg wordt gecompenseerd voor de laagstbetaalden. Net als de bezuinigingen op de kinderopvang. Bij alles is aan de lagere inkomens gedacht.’

PvdA, SP én PVV zullen er in de campagne op hameren dat jullie met het Lenteakkoord de Nederlanders met een middeninkomen keihard pakken.
‘Als je zulke grote financiële problemen hebt, kun je niet iedereen ontzien. Dat doet pijn, maar het heeft ook een andere kant. De automobilist die moeite heeft met de forensenbelasting heeft misschien een kind in het passend onderwijs en daar wordt dankzij ons nu niet op bezuinigd. De gemeenteambtenaar die op de nullijn moet, heeft misschien een broer in de sociale werkvoorziening en die wordt nu gespaard. Zo kun je er ook naar kijken. PvdA, SP en PVV zullen ons vast aanvallen, maar wat we hebben gedaan is heel goed te verdedigen.’

In duigen
Binnen GroenLinks heeft Ineke van Gent altijd bekendgestaan als groot voorstander van de linkse samenwerking. Begin 2011, vlak na de botsing met de PvdA en de SP over de steun van GroenLinks aan de politietrainingsmissie in Kunduz, zei Van Gent (die als enige fractielid tegen had gestemd) op het partijcongres van de PvdA in Groningen dat de linkse partijen zich niet tegen elkaar moesten laten uitspelen. Nu ligt de linkse samenwerking in duigen.

Volgens Diederik Samsom is GroenLinks ‘onder ons door gekropen naar rechts’.
‘Daar heeft Diederik excuses voor aangeboden. Een groot deel van zijn eigen fractie was het niet met die opmerking eens.’

Jan Marijnissen noemde tijdens een spreekbeurt in Heerlen GroenLinks een ‘grachtengordelpartij’ die geen oog heeft voor de gewone mensen. Hij vindt samenwerking steeds lastiger worden.
‘Dat hebben opgewonden journalisten ervan gemaakt. In de wandelgangen zeggen de SP’ers tegen me: zo heeft Jan het niet bedoeld. Ik slaap er niet minder om als ze ons nu opeens een neoliberale partij noemen. Ik weet dat het niet klopt. Het is een soort natuurwet dat de linkse partijen elkaar voortdurend de maat nemen. Was sich liebt, das neckt sich, denk ik dan. Maar als we serieus willen samenwerken, moeten we elkaar niet blijven verketteren. Dat helpt niet.’

U zei tegen Spits: de reiskostenvergoeding is er voor de happy few. Maar het gaat om honderdduizenden forensen. Geen wonder dat PvdA en SP zeggen: GroenLinks heeft geen oog voor de gewone man.
‘Ik bedoelde: die regeling voor het woon-werkverkeer is in Nederland redelijk riant in vergelijking met het buitenland. Dat over die happy few was wat te wild uitgedrukt.’ Grinnikend: ‘Niets menselijks is me vreemd.’

Op de site van GroenLinks werd gesuggereerd dat de verhoging van de btw alleen betrekking had op luxeproducten als zeilboten en skivakanties. Maar veel artikelen voor dagelijks gebruik vallen ook onder het verhoogde btw-tarief. Het is toch wereldvreemd van GroenLinks om dat niet te beseffen?
‘Volgens het Catshuisakkoord zouden zowel het hoge als het lage btw-tarief worden verhoogd. Het lage tarief hebben we op hetzelfde niveau weten te houden. Daaronder vallen de meeste gewone boodschappen.’

Ronald Plasterk van de PvdA is al weken aan het twitteren dat tandpasta, shampoo en wc-papier wel degelijk onder het verhoogde btw-tarief vallen. Hij vindt het elitair dat GroenLinks niet doorheeft dat ook de laagstbetaalden door die maatregel worden geraakt.
‘Ronald heeft zich erg in deze materie verdiept. Maar toen ik zijn tweetjes zag langskomen, dacht ik wel: had-ie dat maar eerder gedaan. Als de PvdA wél was aangeschoven bij de onderhandelingen over het Lenteakkoord, hadden we samen kunnen pleiten voor alternatieve maatregelen als verhoging van de inkomstenbelasting en de belasting op grote vermogens. Dan was de btw-verhoging misschien niet nodig geweest.’

Komt er na 12 september een kabinet van de Kunduz-partijen?
‘Dat is moeilijk te zeggen. Eind april heerste er grote euforie over het akkoord dat we samen met D66, ChristenUnie, VVD en CDA hebben gesloten. Door de val van Rutte I kwam het aanzien van de politiek in gevaar. Werd het land nog geregeerd? Mensen dachten: ze doen maar wat in Den Haag. Dat hebben we doorbroken. Voor progressief Nederland was er ook reden tot euforie: Wilders stond buitenspel, een heleboel nare bezuinigingsmaatregelen werden teruggedraaid. Dat zorgde voor een enorme spirit. Maar ik heb binnenskamers toen al gezegd: dat is het gevoel van dit moment, maar hoe houd je dat vast? Dat is nog niet zo eenvoudig gebleken. De partijen gaan de verkiezingen in met hun eigen programma. Daarna geldt voor ons: hoe progressiever, hoe liever. Als we na 12 september alsnog zaken kunnen doen met de PvdA, graag. Maar dan moeten ze wel bereid zijn afspraken te maken over hervorming van de arbeidsmarkt, de sociale zekerheid en de zorg.’

De verkiezingsuitslag zou samenwerking met de SP wel eens nodig kunnen maken.
‘Daarop rust wat mij betreft geen taboe. Ik bewonder hun passie voor de zorg en de onderkant van de samenleving. Ik zou een kabinet met de SP een mooi avontuur vinden. Maar ik vind ze een tikje conservatief als het om de arbeidsmarkt en de Europese samenwerking gaat. Dan zijn ze stilstaand water.’

Ook de vakbeweging is woedend. Ze zijn fel gekant tegen de versnelde verhoging van de AOW-leeftijd, de nullijn voor ambtenaren en de versoepeling van het ontslagrecht. Volgens Agnes Jongerius deelt u een mokerslag uit aan mensen die toch al reden hebben om bang te zijn voor hun baan.
‘Ja, de FNV heeft ons een pittige brief gestuurd over het Lenteakkoord. De vakbeweging is me dierbaar, ik heb net mijn zilveren speldje van FNV Bondgenoten gekregen omdat ik 25 jaar lid ben. Maar ik vind het onbegrijpelijk dat ze zo defensief hebben gereageerd op het Lente akkoord. Ze zijn teleurgesteld, dat snap ik. Maar als ik hun verkrampte reactie zie, denk ik: is dit nou de progressieve beweging? Ik geld als linksbuiten in de fractie, maar dat staat vernieuwende gedachten niet in de weg.’

Versoepeling van het ontslagrecht leidt er volgens de FNV alleen toe dat ouderen er eerder uitvliegen. Waarom wilt u de arbeidsmarkt zo graag hervormen?
‘De vakbeweging gaat te veel uit van de mythe dat de arbeidsmarkt nu wel goed functioneert. Dat is niet zo. Een heleboel mensen worden veel te jong afgeschreven. Ze gaan met een ontslagvergoeding de WW in maar belanden uiteindelijk in de bijstand omdat niemand hen meer aanneemt. Ze zijn safe tot hun achtenvijftigste, negenenvijftigste, maar daarna niet meer. Ik zou niet weten wat daar zo sociaal aan is. Daarom hebben we in het Lenteakkoord afgesproken de ontslagvergoeding te verlagen zodat werkgevers makkelijker personeel aannemen. Een deel van de ontslagvergoeding moet gebruikt worden voor scholing. De werkgevers gaan de eerste zes maanden van de WW betalen zodat ze worden geprikkeld om mensen te begeleiden naar een nieuwe baan. Dat gaat ook gelden voor werknemers met een tijdelijk contract zodat hun positie wordt versterkt.’

Oudere werknemers verliezen een groot deel van hun ontslagvergoeding maar hebben geen garantie dat ze die nieuwe baan ook daadwerkelijk krijgen. Is dit allemaal niet veel te veel gebaseerd op wishful thinking?
‘Ik denk dat het enorm gaat helpen dat de werkgevers de eerste zes maanden van de WW gaan betalen. Je moet ook niet doen alsof werkgevers alleen maar op de wereld zijn gezet om werknemers te ontslaan. Ik beschouw ze niet als de vijand. Ze zien zelf ook wel dat we er niet mee door kunnen gaan de ouderen af te schrijven.’

Niemand dwingt hen die mensen aan te nemen.
‘Daar moeten nog afspraken over worden gemaakt. Het zou goed zijn als de sociale partners daarvoor de verantwoordelijkheid zouden nemen.’

Voor een oud-PSP’er heeft u wel heel veel vertrouwen in de goede wil van de werkgevers.
‘Dat laat ik me niet zeggen. Je kunt wel je hakken in het zand zetten, maar dan laat je de ouderen, de flexwerkers en de ZZP’ers in de steek. Daar pieker ik niet over’.

GroenLinks heeft zijn nek uitgestoken, maar de kiezers lijken dat niet te waarderen. Op dit moment zou de partij de helft van haar zetels verliezen.
‘We hebben te weinig energie gestoken in het uitventen van het Lenteakkoord. De Telegraaf noemt het een schandelijk links akkoord, dan hebben wij kennelijk goed onderhandeld. Maar dat is niet genoeg overgekomen. Daar kwam het gedoe over de lijsttrekkersverkiezingen binnen GroenLinks nog eens overheen. Ik had graag gezien dat ons partijbestuur dat wat slimmer had aangepakt.’

Het partijbestuur had meteen moeten zeggen: Tofik Dibi mag zich kandidaat stellen?
‘Ja. Toen bekend werd dat Tofik wel wilde, hadden ze meteen moeten besluiten een referendum te houden. Niet met twee kandidaten, maar met meer zodat er echt wat te kiezen viel. Ze hebben veel te lang vastgehouden aan de afgesproken procedure. Ik houd niet van mensen die alles met behulp van procedures onder controle proberen te houden.’ Vies gezicht: ‘Pro-ce-du-re, ik kan dat woord niet meer horen.’

Wanneer had u door dat het misliep?
‘Ik zat met mijn man te eten in Hotel van der Werff op Schiermonnikoog op de avond dat PowNews berichtte dat Tofik voor de eerste plaats op de lijst ging. Ze waren het partijkantoor in Utrecht binnengevallen en wisten de partijvoorzitter en de bestuurssecretaris een bevestiging te ontlokken. Ik dacht eerst nog: goed zeg, die openheid. Maar even later werd ik gebeld door een journalist die zei: Ineke, jij bent de enige in de partijtop die de telefoon opneemt. Toen dacht ik: oei! Uiteindelijk hebben ze er nog anderhalve week over gedaan om te besluiten dat er een referendum zou worden gehouden. Toen was het kwaad al geschied.’

Dibi heeft tijdens zijn campagne gesuggereerd dat Jolande Sap een soort schrikbewind voert in de fractie. Hij voelde zich zwaar onder druk gezet om voor de politietrainingsmissie in Kunduz te stemmen.
‘Ik heb zelf als enige in de fractie tegen gestemd. Dat had Tofik ook kunnen doen. Dat heeft hij niet gedaan. Als je een moeilijk besluit neemt, moet je daar achteraf niet over gaan mauwen. Een Tweede Kamerfractie is geen kleuterklas.’

Jolande Sap heeft in VN zelf toegegeven dat ze een directieve leidinggevende is.
‘Jolande kan direct zijn, ze weet wat ze wil. Daar moet je tegen kunnen. Onder Femke Halsema heerste er een licht anarchistische familiaire sfeer in de fractie, nu gaat het wat georganiseerder toe. Ík heb daar geen moeite mee. In de Kamer moet je sterk in je schoenen staan. Je moet je niet onder druk laten zetten en ook niet elke week een ander standpunt innemen. Dan wordt het onwerkbaar.’

U bedoelt: Dibi had indertijd tegen de politiemissie moeten stemmen en nu moet hij zijn mond houden?
‘Ja.’

Hij suggereert dat destijds is afgesproken dat u in uw eentje tegen mocht stemmen en de rest niet.
‘Zo is het niet gegaan. Ik heb Tofik in zijn gezicht gezegd wat ik hiervan vind.’

Jolande Sap heeft uiteindelijk met bijna 85 procent van de stemmen gewonnen. Bent u daar blij mee?
‘Jolande heeft een overweldigend mandaat gekregen. Dat is fijn voor haar. ’

U gaat weg uit de Kamer. Waarom eigenlijk?
‘Volgens de reglementen van GroenLinks mag je maximaal twaalf jaar in de Kamer zitten. Daarom hadden ze me vorige keer al op een onverkiesbare plaats gezet. Ik heb me daar toen niet bij neergelegd en ben de voorkeursactie “Zet Ien in de Top Tien” begonnen. Het congres heeft me toen de vijfde plaats gegund. Dat was hartverwarmend. Maar nu loop ik weer tegen dezelfde procedure aan en denk ik: ik ga er niet nog een keer om vragen. Het is mooi geweest.’

Waren de onderhandelingen over het Lenteakkoord uw hoogtepunt als politicus?
‘Nou, PvdA, SP en de vakbeweging hebben het me niet in dank afgenomen. Ze noemen me nog net geen verrader, maar ze zeggen wel: Ien, hoe heb jij met je linkse achtergrond dit kunnen doen? Ze beschouwen het als een slechte laatste daad. Maar ik denk: we hebben het toch maar mooi geflikt.’

Tofik Dibi noemde u een geschikte minister van Defensie, met uw pacifistische achtergrond.
‘Dat ministerie ligt niet echt voor de hand. Maar als GroenLinks gaat regeren, doe ik graag mee in het kabinet. Dat mag je niet hardop zeggen, maar ik zeg het toch.’

Nog andere ambities?
‘Dat de hervorming van de vakbeweging nu stuk dreigt te lopen, gaat me ontzettend aan het hart. Ik zou als bestuurder graag een bijdrage willen leveren aan de vernieuwing. De FNV kan me altijd bellen.’