Terwijl Kemal Dervis, hoofd van UNDP, op maandagochtend de pers toesprak bij de Verenigde Naties, gaf tweede man Ad Melkert, aan de overkant van de straat een persconferentie voor de Nederlandse pers. Onderwerp was het rapport van de ‘commissie van wijzen’ over UNDP’s activiteiten in Noord-Korea.

De Noord-Korea affaire dateert van januari 2007 toen de Amerikaanse ambassade bij de VN beschuldigingen uitte over miljoenen euro’s aan VN-hulpgelden die naar het Noord-Koreaanse regime zouden vloeien.

De affaire werd door de Wall Street Journal het ‘cash-for-Kim’ schandaal genoemd. Na een beperkt intern onderzoek, werd in september 2007 de commissie van wijzen, onder leiding van Miklos Nemeth, oud-premier van Hongarije, aangesteld om de zaak te onderzoeken.

Het 353-pagina’s tellende rapport was nauwelijks openbaar of UNDP trommelde de pers bij elkaar. Ad Melkert was ‘opgelucht’, want het rapport concludeert dat UNDP geen grove fouten had gemaakt in Noord-Korea. Volgens Melkert beschrijft het rapport ‘de context’ waarin de VN in Noord-Korea opereerde. Dat UNDP haar eigen regels overtrad, bijvoorbeeld door de Noord-Koreaanse staf (overheidsfunctionarissen die bij UNDP waren gedetacheerd) in harde valuta te betalen was ‘historisch’ te verklaren. UNDP had dit onmiddellijk erkend en had, toen het regime weigerde zich aan te passen, het kantoor in Noord-Korea gesloten.

Was er ontwikkelingsgeld door nalatigheid en slecht management van UNDP doorgesluisd naar het regime? Nee, zegt het rapport, ‘er is geen bewijs voor de beschuldiging dat hulpmiddelen consequent verkeerd beheerd werden of andere bestemmingen hadden gekregen.’ Het rapport verwijst ondermeer naar de inspecties die UNDP ter plekke uitvoerde, 77 procent van de inspecties waren uitgevoerd door de internationale staf van UNDP of door internationale consultants en niet door overheidsfunctionarissen van het Noord-Koreaanse regime.

Zeer kritisch is het rapport over de rol van Artjon ‘Tony’ Shkurtaj, voormalig werknemer van UNDP en de klokkenluider in de Noord-Korea affaire. Het rapport looft Shkurtaj dat hij de overtreding van de interne regels van UNDP in Noord-Korea, met name de betalingen in harde valuta, had aangekaart. Dit had tot een discussie binnen UNDP geleid en dat vindt de commissie een goede zaak. De discussie had echter niet geleid tot maatregelen. Niettemin, concludeert het rapport, gezien de ‘weerklank’ binnen UNDP had Shkurtaj geen reden om ‘de communicatiekanalen binnen UNDP te omzeilen en had hij niet zo snel met zijn klachten naar externe autoriteiten moeten gaan.’ Ofwel, niet met zijn verhaal naar de Amerikaanse ambassade moeten stappen.

De commissie vindt dat Shkurtaj de status van klokkenluider niet verdient, omdat UNDP geen represaillemaatregelen had genomen als gevolg van zijn actie.

De ‘commissie van wijzen’ heeft drie keer met Shkurtaj gesproken, als gevolg waarvan de commissie ‘sterke bedenkingen’ heeft over Shkurtaj’s ‘geloofwaardigheid.’ De commissie noemt hem een ‘evasive witness’, die zijn beschuldigingen niet kon ondersteunen met documenten.
Ad Melkert praat over Shkurtaj dan ook als de ‘zogenaamde klokkenluider’ en maandag gaf hij de pers, en met name Vrij Nederland, een veeg uit de pan dat Shkurtaj een platform was geboden (Zie: Ad Melkert en de klokkenluider).

Dat Melkert zelf alle verzoeken voor interviews had afgewezen, vond hij niet ter zake doende. ‘Ik vind het niet juist om iemand te presenteren die liegt en dan een debat te verwachten met iemand waarvan je vermoedt dat hij niet de waarheid vertelt.’

Maar had UNDP zijn manier van opereren in Noord-Korea aangepast als de beschuldigingen niet openbaar waren geworden in januari 2007? Melkert: ‘De vragen kwamen van de Amerikaanse missie en die heeft alle recht om vragen te stellen. Daar zijn normale kanalen voor. Je hoeft geen wilde beschuldigingen in de media te brengen die de reputatie van de organisatie kunnen schaden om je standpunt duidelijk te maken.’

Tony Shkurtaj ziet het anders. Shkurtaj, in een telefonische reactie: ‘Denk je echt dat iemand naar mijn waarschuwingen over de schending van de interne regels betreffende de betalingen in harde valuta had geluisterd, als het niet openbaar was gemaakt?’

Voor Ad Melkert is de zaak nu - bijna - gesloten. Eind deze maand komt het bestuur van UNDP in Genève bijeen en Melkert verwacht dat het bestuur het rapport zal aanvaarden. En dan is het ‘case closed.’

Door nu met Nederlandse journalisten te praten, hoopt Melkert duidelijk dat hij de schade kan herstellen. Nederland is ten slotte UNDP’s grootste donor. Melkert: ‘Het is belangrijk dat de Nederlandse belastingbetaler weet dat UNDP een betrouwbare instantie is en dat wij goede managers zijn. Toen ik hoorde dat UNDP in Noord-Korea de interne regels niet volgde, heb ik onmiddelijk ingegrepen.’

Tony Shkurtaj beraamt zich op een volgende stap. Hij noemt het rapport ‘karaktermoord’ en hoopt dat het Ethics Office van de VN zijn zaak verder zal onderzoeken. UNDP erkent echter de jurisdictie van het VN-Ethics Office niet.

Aan Melkert de vraag: ‘Gaat u stappen ondernemen tegen de klokkenluider.’ Even speelt er een glimlachje over zijn gezicht. ‘Het is een verleidelijk vraag. Maar ik denk dat dit rapport een hele duidelijke boodschap bevat.’