De Volkskrant zat er afgelopen donderdag helemaal naast. De inhoud van de geheime Northrop-brief waaruit de krant citeerde, was al tientallen jaren bekend. Maar wie was in de jaren zeventig de 'deep throat' in de Northrop-affaire?

Geert Jan Laan fronste zijn wenkbrauwen toen hij op donderdagochtend in zijn huis in Groningen aan de ontbijttafel De Volkskrant las. Verslaggever Jan Tromp beschreef in een prominent op de voorpagina geplaatst stuk hoe oud-premier Joop de Uyl in de jaren zeventig de troon redde. De premier hield destijds een zeer belastend document achter om te voorkomen dat Prins Bernard, die al zeer was beschadigd door de Lockheed-affaire, nog verder in de problemen zou komen. Hij vreesde voor een constitutionele crisis.

In het geheime document concludeerde de door Den Uyl ingestelde commissie-Donner dat Bernard niet alleen van Lockheed maar ook van vliegtuigbouwer Northrop steekpenningen had gekregen. Tromp deed alsof de Volkskrant als eerste beslag had weten te leggen op de geheime brief. De publicatie leidde in Den Haag tot enig rumoer. Groenlinks-fractievoorzitter Femke Halsema vroeg premier Balkenende alsnog om openbaarmaking van de stukken.

‘Die zogenaamde primeur is helemaal geen primeur,’ zegt Geert Jan Laan die tot voor kort hoofdredacteur was van het dagblad van het Noorden. ‘Jan Tromp mag zich dan wel een grote Bernard-kenner vinden, maar hij is slecht op de hoogte. Over het geheime Northrop-rapport hebben mijn collega Rien Robijns en ik al uitgebreid geschreven in de jaren zeventig.’

Laan en Robijns waren destijds verslaggevers voor het verdwenen dagblad Het Vrij Volk. Het duo schreef een reeks onthullende artikelen over de Lockheed-affaire. Op dinsdag 2 februari 1977, een half jaar nadat het Lockheed-rapport van de commissie Donner was gepubliceerd hadden Robijns en Laan een onvervalste scoop. ‘Geheim rapport “Prins en Northrop” nog in de la’, stond er in chocoladeletters op de voorpagina van het Vrije Volk. In het artikel werd min of meer het verhaal uit de doeken gedaan als Tromp afgelopen week in de Volkskrant deed.

In 1976 en 1977 hield de Lockheed-affaire Nederland in haar ban. De grote kranten hadden hun beste mensen op de zaak gezet die allemaal naar nieuws speurden. Hoe kwamen Laan en Robijns aan het zeer geheime document kwamen. Door wie was ze dat toegespeeld?
Laan: ‘Dat kan ik nu wel zeggen, want onze bron is vorig jaar overleden. Het was Ad Geelhoed, de latere topambtenaar en hoogleraar.’ Geelhoed was onder andere secretaris generaal bij de ministeries van Algemene Zaken en Economische Zaken en later advocaat generaal bij het Europese Hof van Justitie.

Laan en Robijns leerde de toen nog piepjonge jurist Geelhoed kennen die toen secretaris was van de Commissie Donner. Robijns en Laan moesten getuigen voor de commissie, want ze hadden eerder in Zwitserland gesproken met Fred Meuser, een vriend van Bernard en een van de hoofdpersonen in de Lockheed-affaire. Tussen Geelhoed en Laan klikte het en de journalist ging ‘een paar keer’ in Gouda bij Geelhoed op bezoek voor achtergrondgesprekken. De normaal zo onkreukbare ambtenaar had volgens Laan ‘een bloedhekel’ aan Prins Bernard. ‘Geelhoed was een dapper man. Hij kwam uit een gereformeerd milieu en was echt geschokt dat de prins zonder enig gewetensbezwaar de steekpenningen had aangenomen.’

De secretaris vond het dan ook onverteerbaar dat Den Uyl besloot de belastende feiten over de steekpenningen die Northrop de Prins had betaald onder de pet te houden. ‘Geelhoed gaf me thuis op zijn zolderkamer inzage in het geheime document. Ik mocht geen kopie maken, maar noteerde direct na afloop in de auto de voornaamste punten.’ Laan en Robijns reisden in januari 1977 af naar het jaarlijkse Wereld Economisch Forum Davos om van daaruit het stuk te schrijven. Zo suggereerden ze dat ze het geheime document in Zwitserland hadden opgedoken, en niet bij Geelhoed in Delft. ‘We moesten hem beschermen.’ Terwijl Robijns en Laan in Zwitserland aan het werk waren, raakte Geelhoed totaal in paniek. ‘Hij ging na publicatie langs bij mijn toenmalige vrouw. Hij was als de dood dat hij als bron zou worden ontdekt en zei ook tegen haar dat hij dacht dat al onze telefoons werden afgeluisterd.’

Anet Bleich – die in haar biografie in tegenstelling tot de Volkskrant wel verwijst naar de publicaties in het Vrije Volk – heeft nooit met Geelhoed gesproken voor haar boek en wist dan ook niet dat hij de 'deep throat' was van Robijns en Laan. ‘Ik heb Laan gesproken voor mijn boek, maar toen leefde Geelhoed nog. Laan heeft toen terecht zijn bron beschermd. Als ik het had geweten, had ik het vanzelfsprekend opgenomen in mijn boek. Het is een ontbrekend puzzelstukje dat niet direct over Den Uyl gaat, maar wel leuke een aanvulling op de Northrop-affaire,’ zegt ze.

De scoop van Laan en Robijns in februari 1977 had overigens geen grote gevolgen. Premier Den Uyl slaagde er in de Tweede Kamer in slaap te sussen. PSP-er Fred van der Spek stelde kamervragen naar aanleiding van de publicatie in het Vrije Volk. Den Uyl ontkende in zijn antwoorden überhaupt dat er een tweede rapport was. Ook hield hij achter dat de commissie een hard oordeel over Bernard velde. Laan: ‘Den Uyl heeft het parlement toen voorgelogen.’
Een paar dagen na de beantwoording van de kamervragen kwam Herman Wigbold, de toenmalige hoofdredacteur van het Vrije Volk, Joop den Uyl tegen in perscentrum Nieuwspoort. ‘Kunnen die twee jongens van jou niet eens wat anders gaan doen,’ riep Den Uyl. Desondanks gingen Robijn en Laan dapper door, maar zonder veel resultaat. De Lockheed-affaire werd geschiedenis en de monarchie was gered dankzij het staatsmanschap (en een leugentje) van Den Uyl.

In 2005 schreven Gerard Mulder en Hugo Arlman in Vrij Nederland ook uitgebreid over de Northrop-affaire. Zij hadden in tegenstelling tot Robijn en Laan wél het originele Northrop-document in handen. Hun artikel en een PDF-file van het geheime stuk is te lezen op deze site.