De driehoeksverhouding tussen wetenschap, journalistiek en publiek levert hardnekkige mythes op.

Sinds een week of twee buitelen wetenschappers op de opiniepagina's over elkaar heen. Bron van ergernis: nieuw Utrechts onderzoek over het verband tussen babysterftecijfers en de vaderlandse praktijk van thuisbevallingen. De een na de ander wist te melden dat de uitkomsten niet deugden.

Maar nog schuldiger, begreep ik, waren 'de media'. In hun gretigheid negeerden zij weer eens hoe complex de wetenschap in elkaar steekt. Daardoor zouden zwangere vrouwen ten onrechte hun vertrouwen in de oer-Hollandse vroedvrouw verliezen.

Toevallig dook in dezelfde week waarin de babysterfte de krantenkoppen haalde, ook een ander populair gezondheidsthema op: anorexia. de Volkskrant berichtte op 4 november dat het aantal meisjes tussen de vijftien en de negentien dat aan deze eetstoornis lijdt 'fors' is gestegen. Er zou sprake zijn van een verdubbeling vergeleken met 1985. De onderzoeker in kwestie kon niet goed verklaren waar de gevonden stijging vandaan kwam. 'Of artsen en ouders zijn alerter en signaleren de ziekte eerder,' zei hij, 'óf er is sprake van een echte toename.' Dat zou kunnen komen, zei hij erbij, doordat 'kinderen tegenwoordig al op de basisschoolleeftijd gaan lijnen en dan gevoelig worden voor de ziekte. Maar het kan ook een combinatie hiervan zijn.'

Die wetenschappelijke onzekerheid ging onmiddellijk verloren. Persbureau ANP pikte het bericht op en overal waar het op nieuwssites verscheen, konden reageerders de boosdoener moeiteloos aanwijzen. Hier zag je 'de kwalijke gevolgen van een volkomen misplaatst en onnatuurlijk schoonheidsideaal dat nodig op de schop moet,' schreef de een. 'Wat is de Nederlandse cultuur toch achterlijk dat ze meisjes en vrouwen een schoonheidsideaal opdringt,' schreef een ander. En 's avonds wist Paul Rosenmöller op de Ikon-radio heel zeker dat de toename verband houdt met het 'mediabeeld' dat meisjes tegenwoordig ingepeperd krijgen.

Hier gebeurde wederom wat psycholoog Casper Schoemaker enkele jaren geleden beschreef in Anorexia bestaat niet, met gemak een van de interessantste boeken over de driehoeksverhouding tussen wetenschap, journalistiek en publiek. Uiterst precies ontrafelt hij daarin 'het beeld van anorexia nervosa in de media'. Want waar komt toch de mythe vandaan dat jonge meisjes door de slankheidscultus ernstige eetstoornissen zouden ontwikkelen? In werkelijkheid bestaat er 'geen enkel wetenschappelijk bewijs' voor een causaal verband tussen dit schoonheidsideaal en de afgrijselijke aandoening die anorexia heet. Anders dan alom gedacht, bleef het percentage jonge vrouwelijke anorexiapatiënten, ook in Nederland, de laatste vijftig jaar stabiel: rond 0,3. Er is geen sprake van toename, 'laat staan van een epidemie'. En toch wil dat maar niet tot de media, en dus niet tot het publiek doordringen.

Uit Schoemakers analyse kun je afleiden dat journalisten te weinig bereid zijn hun eigen idées reçues los te laten. Pijnlijk nauwkeurig laat hij zien hoe ze elkaar telkens overschrijven, niet gehinderd door enige aanvechting gegevens en bronnen te checken. Schoemaker benadrukt tevens dat er onderzoekers zijn die zich bezondigen aan broddelwerk. Daarmee kunnen ze wegkomen omdat journalisten hen op hun blauwe ogen geloven.

Maar gezond wantrouwen is geen slechte eigenschap voor een journalist. Zelfs niet in het aangezicht van de wetenschap.