Het is nooit over

24 januari 2011
Leestijd:

Hoe verwoestend zwijgen kan werken, werd zelden zo indrukwekkend in beeld gebracht.
Op de avond zelf - het overkomt me helaas niet vaak - had ik al ademloos gekeken. En toen ik zondagmiddag langs de herhaling zapte, bleef ik wéér kijken. Het zwijgen van Loe de Jong heet het kleine meesterwerk, geregisseerd door Simonka de Jong, de kleindochter van de befaamde oorlogshistoricus.

De film (terug te zien via het onvolprezen Uitzending Gemist) vertelt zo'n verhaal dat je niet kunt verzinnen. En was het wél fictie geweest, dan had de auteur zijn uiterste best moeten doen om het geloofwaardig te laten lijken.

Uitgangspunt is de vondst van een dikke envelop na het overlijden van Loe de Jong in 2005. De inhoud bleek nogal 'explosief'. Er zaten brieven en foto's in van zijn tweelingbroer Sally, die na een afgrijselijke vlucht door Europa was opgepakt en in Auschwitz aan zijn einde was gekomen. Ook zijn vrouw was in het kamp gestorven. Hun twee zoontjes, destijds achtergelaten 'in de onderduik', groeiden gescheiden op. Abel zat in een 'eenvoudig typografengezin' in Leiden, Daan in een eenzame villa te Middelburg. Naar eigen zeggen informeerden de neefjes later dikwijls bij hun beroemde oom of hij nog 'tastbare herinneringen' aan hun ouders bezat. Dat wuifde Loe de Jong altijd korzelig weg. Nee, nee, er was echt niets meer. 'Bovendien, alles staat in mijn boeken.'

- Inderdaad, je kunt het niet verzinnen

Inderdaad, je kunt het niet verzinnen. Hoe is het mogelijk dat uitgerekend de nauwgezette chroniqueur van de Tweede Wereldoorlog zijn eigen familiegeschiedenis in nevelen hulde? En vooral: zijn neefjes de dikke envelop onthield? De filmmaakster gaat met Daan op zoek naar antwoord. Ze bezoeken het huis waarin hij ter wereld kwam, gaan langs bij een stokoude buurtgenote die zijn vader nog heeft gekend, reizen naar de VS om de stokoude man te bevragen met wie zijn ouders destijds op de vlucht sloegen. Daan wil weten wat hij nog weet, bijvoorbeeld over het interieur van zijn geboortehuis. Maar de hoogbejaarde, die zelf zijn vrouw in het kamp verloor, laat weinig los. De herinneringen ('Het is niet over, het is nooit over') grijpen hem te zeer aan. Daan klinkt na afloop bitter teleurgesteld. 'Daar willen ze nooit aan,' zegt hij, 'al die mensen willen er nooit aan. Ik wil gewoon weten waar mijn wieg stond!' Het is de filmmaakster op haar best. Als kijker voel je mededogen met het kind dat nog altijd hongert naar details. Maar ook met de overlevende die daar niet tegen kan.

Hoogtepunt is de scène waarin de broers vertellen hoe het was om apart van elkaar op te groeien, in totaal verschillende milieus. De sfeer tussen de beide zestigers lijkt gemoedelijk. Totdat Abel bijna terloops zegt dat hij Daan zag als een jongetje van wie hij 'onder normale omstandigheden' nooit een vriendje zou zijn geweest. Daan herhaalt aarzelend wat zijn grote broer zojuist heeft gezegd, Abel beaamt het nogmaals. Ondertussen zie je Daan wrijven in zijn oog, de tong in de wang steken, voor zich uit staren. Even later horen we dat dit de laatste keer was dat Abel gefilmd wilde worden. De maakster roerde volgens hem te veel in 'een gevoelige familiekwestie'.

En de beroemde historicus zelf? De film leert dat ook Loe de Jong uiteindelijk klemzat in de houding die hij zelf ooit beschreef in een interview met Ischa Meijer in dit weekblad: 'Destijds leefden de mensen vooruit, sloegen een deur achter zich dicht. Niet meer aan denken.' Alleszins begrijpelijk, en met de beste bedoelingen. Maar hoe verwoestend zwijgen kan uitpakken, werd zelden zo indrukwekkend in beeld gebracht.

[reageren]

Over Elma Drayer

Elma Drayer (Drachten, 1957) is sinds april 2010 mediacolumnist.

Interview

Sander Donkers

Trafassi's Edgar Burgos

Surinaams Goud: Trafassi en de anderen

Interview

Carolina Lo Galbo

De belofte van Harper’s Bazaar-hoofdredacteur Cécile Narinx

Interview Cécile Narinx: ‘Misschien ben ik wel heel burgerlijk’

 

Harm Ede Botje / Anna Luyten

Christian van Thillo, bevlogen bemoeial

De Persgroep neemt moederbedrijf Wegener over. Een profiel van krantenbaas Christian Van Thillo

Dit is goed! Ik ontvang graag wekelijks verhalen in mijn inbox

E-mailadres *
Ja, ik wil graag de VN Nieuwsbrief ontvangen

Neem nu een
abonnement
Jaar
Half jaar
Kwartaal
Proef
Papier en digitaal
Alleen digitaal