Historica Selma Leydesdorff woont het proces tegen John Demjanjuk bij. Voor Vrij Nederland houdt ze een dagboek bij.
Aflevering 4: woensdag 2 december

Al snel bleek vanmorgen dat Demjanjuk ziek is en de zitting werd verdaagd naar 21 december. Gisteren waren maar vijf Nebenkläger aan het woord waren gekomen. Ze hadden het erg goed gedaan. Het is niet niks om vijftien minuten lang ‘live’ voor de wereldpers ondervraagd te worden over jouw diepste verdriet. Nebenkläger Rudi liet de laatste brief van zijn moeder zien, die ze uit de trein had gegooid. Dat was nog op Nederlands grondgebied, maar haar had hij nooit meer gezien.

De opschorting van het proces veroorzaakte natuurlijk opschudding. München is niet naast de deur. Indrukwekkend vond ik de reactie van een van de Nebenkläger die zei dat de ziekte van Demjanjuk, die volgens haar geveinsd was, haar vastbesloten maakte om iedere confrontatie aan te gaan. In naam van haar vermoorde familieleden. Het noemen van de namen door de president van een Duitse rechtbank, waarbij het heel stil was in de rechtszaal, had louterend gewerkt.

Ik schrijf bewust het woord ‘vermoorde', want deze dagen zijn ook de dagen van taal en taalvervuiling. Zo gruw ik van het woord ‘gestorven’ of ‘overleden’ voor mensen die vergast zijn. Ik vind zelfs het woord ‘gedood’ een eufemisme.

Tijdens de rechtszaak worden alle transporten op een hoop gegooid. Omwille van het juridische heden wordt de historische realiteit versluierd. Er werd een Pools model geplakt op het lot van Nederlandse Joden. Poolse joden die richting Sobibor gingen, wisten dat ze vermoord zouden worden. Poolse joden waren gewend aan vervolging, Maar Nederlandse joden waren weerloos, zij hadden geen idee. Nauwkeurige informatie over welke rol nationaliteit speelde, is cruciaal bij het begrijpen van de gebeurtenissen in Sobibor.

Zo wordt beschreven hoe bij de aankomst van treinen uit Nederland in Sobibor extra zorg werd besteed aan het schrijven van ansichtkaarten naar Nederland. Die moesten de mensen thuis ervan overtuigen dat er niet zo veel aan de hand was. En familie en vrienden geloofden het maar al te graag. Mauthausen had in Nederland in de oorlogsjaren een meer gruwelijke klank dan Sobibor. Beroemd is het verhaal van de deftige dame die uitstapte en die de dienstdoende Joodse commando een fooi wilde geven als dank voor het uitladen van de bagage. Soms hoop ik dat mijn grootouders niet wisten dat ze vergast zouden worden. En dus niet lang geleden hebben.

De Poolse transporten en de mensen uit de omgeving van Minsk of uit Oekraïne werden keihard aangepakt. Zij wisten van te voren dat ze zouden sterven en namen dus grotere risico's. Soms wierpen mannen zich uit de trein op de SS-ers. De SS was immers met weinig mensen. En er werden pogingen gedaan om uit de trein te ontsnappen. Om het verzet te breken werden onvoorstelbare wreedheden aangewend. Velen kwamen niet levend aan.

De Nederlandse Joden zaten in de val. Toch is er het verhaal dat kort voor de opstand van 14 oktober 1943 een groep Nederlandse Joden een aantal SS-ers probeerde te vergiftigen. Voor straf werden zij allen omgebracht, er zijn geen overlevenden om de geschiedenis na te kunnen vertellen. De Nederlandse Joden wisten niets van de grote opstand die in de herfst van 1943 in Sobibor uitbrak, want zij spraken de taal niet. Nebenkläger Selma Wijnberg was als enige Nederlandse met een Poolse Jood getrouwd en zij overleefde met zijn hulp de uitbraak bij de opstand. 1943 was het jaar van de Joodse opstanden: Sobibor, Treblinka en het ghetto van Warschau.

Wanneer zullen we onszelf toestaan ook op die manier naar de geschiedenis te kijken en Joden niet alleen te zien als gebrandmerkt voor de grote slacht. Waarbij het begrip 'slachtoffer' één van de facetten van de historie is'; net zoals 'verzet'.