Historica Selma Leydesdorff woont het proces tegen John Demjanjuk bij. Voor Vrij Nederland houdt ze een dagboek bij.
Aflevering 5 (slot): donderdag 3 december

Terwijl een deel van de groep vertrok hadden de anderen nog tot laat op de middag tijd om na te praten, leuke dingen te doen of even te rusten. Ik gebruikte mijn tijd voor een interview met een Amerikaanse Nebenkläger van Nederlandse origine. In zijn lange levensgeschiedenis en in zijn verhaal zaten alle elementen die tijdens het proces aan de orde zijn gekomen. Het kleine jongetje verloor zijn ouders en er was na de oorlog geen plaats voor hem.

Ik vroeg ook wat deze dagen voor hem betekend hadden. Voor hem was het allemaal een vervolg van de opbouw van een internationale rechtsorde die al in Neurenberg begonnen was. Een rechtsorde waarin daders die misdaden tegen de mensheid begaan hebben te allen tijde ter verantwoording kunnen worden geroepen. Maar die nieuwe orde impliceert pas sinds kort een rol voor de overlevenden.

Pas sinds het proces Eichmann wordt er naar de verhalen van getroffenen geluisterd. Voordien, zoals in Neurenberg hadden ze die niet nodig om tot een oordeel te komen. Daardoor was het lijden decennia lang abstract en onpersoonlijk. Dit proces is een bevestiging van het serieus nemen van het leed van nabestaanden. Samen waren we tevreden over het proces tot nu toe. De verhalen van de getroffenen waren goed uit de verf gekomen, er was de wereld verteld wat Sobibor was, en voor de meeste Nebenkläger was het ook goed geweest hier te zijn.

Wat bij al die berichtgeving over ogenschijnlijk kleine details te weinig uit de verf kwam is dat velen het verlies niet konden verwerken, omdat ze niet geweten hebben hoe en waar hun naasten vermoord zijn. Het blijkt steeds weer van het grootste belang iemand te kunnen begraven en dat te omgeven met rituelen. Mensen die as verstrooien na een overlijden (en dat lijkt de mode) doen dat omdat ze voor de symbolische handeling kiezen. In de jaren waarin ik in Bosnië de vrouwen van Srebrenica interviewde, bleek het steeds voor hen van het grootste belang dat hun mannen gevonden, geïdentificeerd werden en door hen werden ter aarde besteld. Omdat veel lichamen in massagraven liggen worden soms alleen stukken gevonden. Ieder stuk afzonderlijk krijgt de liefde en rituelen die bij een heel lichaam horen.

Van de slachtoffers van Sobibor bestaan geen lichamen. Eigenlijk zijn die lijsten met namen van hen die Westerbork verlieten het enige wat we hebben. We hebben ze te danken aan de Nederlandse bureaucratie, want in andere landen is het niet bijgehouden. Veel Joden moeten gissen waar hun familie werd vermoord, en hoe. Maar ook die namen zijn heel weinig als je jouw ouders nooit gekend hebt, of zoals een oude meneer laatst vertelde, wanneer je een verloofde kwijt bent. Hij krijgt tranen in zijn ogen wanneer hij over haar praat. Voor anderen zijn er kleine dingen, die zo belangrijk zijn omdat het het enige is: een kaartje, een babykleertje, een briefje.

Ik wil eindigen met de voorden van Gideon Hausner, de openbare aanklager uit het Eichmann-proces. Woorden die de laatste dagen zo actueel werden:
'Zij kunnen niet opstaan en met hun vinger de man in de beklaagdenbank aanwijzen met de schreeuw "Ik klaag aan" op hun lippen. Want zij zijn nu alleen nog as, as hoog opgestapeld op de heuvels van Auschwitz en de velden van Treblinka en verspreid door de bossen van Polen. Hun graven liggen overal in Europa. Hun bloed schreeuwt het uit, maar hun stem is verstomd. Daarom zal ik hun woordvoerder zijn en uit hun naam zal ik hun vreselijk lot onthullen."