Historica Selma Leydesdorff woont het proces tegen John Demjanjuk bij. Voor Vrij Nederland houdt ze een dagboek bij. (Slot)

In de dagen van het proces in Munchen merk ik dat ik niet genoeg afstand kan nemen. Vooral deze dagen van getuigen waren te overrompelend, ook al kende ik de verhalen. Me ervoor afsluiten kan en wil ik niet. Je zit te luisteren naar wat je eigenlijk niet wilt horen.

Maar nu weer thuis realiseer ik me meer dan ooit dat in de rechtszaal een historisch debat wordt uitgevochten waarvan ik als historica bij wetenschappelijke bijeenkomsten meermalen getuige was, een debat waar ik soms aan deel neem.

Het gaat om de nieuwe geschiedenissen die sinds de val van de muur geschreven worden in de landen van het vroegere Sovjet imperium. Deze landen is decennia lang de historische kijk van de Sovjet Unie opgelegd, hetgeen bijvoorbeeld zichtbaar is in het geschiedenisonderwijs. Volgens die visie bevrijdde het Sovjet leger hen van het fascistische juk en tegelijk werd de komst van het communisme toegejuicht. Niemand geloofde erin, maar officieel was het zo. Nationalisme en een andere kijk op het verleden werden niet toegestaan. Niemand mocht zeggen, dat Oost-Europa na 1945 gewoon was platgewalst. Nu mag het wel. Inwoners van bijvoorbeeld de de Baltische Staten en de Oekraine voelden zich daarom slachtoffers van de geschiedenis, en de geschiedschrijving wordt bijgesteld.

Ik ben de afgelopen tien jaar bij conferenties over de moderne geschiedenis geweest waar iedereen het wel met elkaar eens is dat de inwoners van die landen geen kant op konden. Maar daarna begonnen de moeilijkheden. Op bijeenkomsten over de Holocaust en de verwerking daarvan werd ‘ons’ door Oekraiense historici en Wit-Russiche historici herhaaldelijk toegevoegd dat Joden niet het alleenrecht hadden op het lijden. Dat zal nooit iemand ontkennen. Maar een volgende stap was vaak dat er voor het joodse lijden niet langer plaats was. Een voorbeeld: Bij een project over ‘gedwongen arbeid tijdens de Tweede Wereldoorlog’ werd mijn Amerikaanse collega en mij verweten dat wij alleen dwangarbeid van Joden onderzochten. Dat was overigens de taak die wij op ons hadden genomen. In feite werd ons gezegd: we hebben genoeg van jullie slachtofferschap. Wij eisen een plaats in de geschiedenis. Soms ontspoorde het en werd het ruzie.

Die eis van een eigen plaats in de geschiedschrijving is redelijk, maar zij kan ook ontsporen. Dat gebeurt steeds vaker. Een nieuw nationalisme maakt zich van de geschiedschrijving meester, heftig antifascistisch, en anti-Sovjet, maar steeds meer geconcentreerd op het nationale lijden. Het joodse leed verwaarlozend.

Ik plaats wat er tijdens het proces gebeurt in het kader van deze strijd om de geschiedenis. Of in ieder geval wordt er gebruik van gemaakt. Er staan twee visies op de Oekraine tegenover elkaar.
Volgens de ene visie zijn de ‘Wachmannen’ uit Travniki opgeleide moordenaars, en dus dient Demjanjuk veroordeeld. Volgens de andere ligt het gecompliceerder: de ‘Wachmannen’ zouden zijn gedwongen, konden zich niet ontrekken en zijn deel van de miljoenen slachtoffers die door het fascisme en communisme zijn gemaakt. De meer extreme variant maakt van hen even grote slachtoffers als de Joden die zij moesten bewaken. Dat is wat de advocaat van Demjanjuk beweert, en dat is kwaadaardig.

Het lijkt onschuldig maar in de Oekraine leidt het tot een totale verwaarlozing van de Joodse culturele erfenis. Synagoges werden stal of fabriek en het kan niemand wat schelen. Ik verwijs naar Omer Bartiv prachtige 'Erased: Vanishing Traces of Jewish Galicia in Present-Day Ukraine'. Daarin gaat hij op zoek naar sporen van het Joodse bestaan, en hij raakt ontredderd.

Deze hevige discussie tussen historici moet nu in een concreet geval in de rechtszaal door de vraag ‘Wat was de positie van Demjanjuk, wie was hij’ beslist worden. Ik denk dat het niet kan. Ik vrees dat niet feitelijk valt aan te tonen wie hij was, tenzij er nieuwe gegevens opduiken. Bijvoorbeeld dat hij vrijwillig extra taken op zich nam, weigerde te vluchten toen hij de kans kreeg, zich speciaal uitsloofde. Dat is het soort feiten waar de rechter naar vraagt. Ik ben benieuwd hoe het opgelost zal worden, en ook als de rechter beslist dan nog zal de historische strijd doorgaan.

Ik kijk tevreden terug op al die dagen proces. Overlevenden voerden het woord, nabestaanden klaagden mede aan. Even was wat gebeurde in Sobibor wereldnieuws en bestonden die drie grote kampen in het Oosten: Belzec, Sobibor en Treblinka. Binnenkort start er een laatste proces rond Belzec.

Bij de getuigenissen heb ik ontzettend veel vragen, zoals de vraag naar of die Nederlandse Joden die door de Poolse overlevenden als rijk werden beschreven wel zo rijk waren. Ooit toonde ik aan hoe vreselijk arm het Nederlandse Jodendom eind jaren dertig was. Er waren natuurlijk rijken, maar het waren de sinaasappeljoden en de scharrelaars die als eersten vermoord werden. Naar hen gaan mijn gedachten.