Historica Selma Leydesdorff woont het proces tegen John Demjanjuk bij. Voor Vrij Nederland houdt ze een dagboek bij.
Aflevering 3: dinsdag 1 december

Het leek een normale procesdag te worden. De ochtend begon met een betoog van de verdediging dat het zogenaamde ‘ne bis in idem’ (niet twee keer voor hetzelfde) geschonden dreigde te worden. Demjanjuk zou al vaker voor Sobibor gedagvaard zijn, er was meermalen geprobeerd vervolging in te stellen. Bewijsvoering was noch de Israëli’s noch de Polen gelukt.

Belangrijker was het verwijt dat het Duitse justitieel apparaat alleen buitenlanders zou veroordelen. Mensen die erger of hetzelfde gedaan hebben, maar de Duitse nationaliteit bezitten zouden niet vervolgd zijn. Er was een suggestie van vreemdelingenhaat. Het klopt overigens niet. In 1971 werd al een ‘buitenlander’ veroordeeld voor gelijksoortige daden in het Arbeitslager Treblinka (niet het vernietigingskamp).

Hij werd veroordeeld volgens het Duitse recht, omdat, zo stelde het vonnis, wie een contract tekende met de SS onder het Duitse recht valt. Dat een Duitse rechtbank bevoegd was om misdaden begaan op een ander grongebied te veroordelen, werd betwist. Ook stelde de verdediging dat Demjanjuk werd beschuldigd van zaken die niet vooraf wettelijk verboden waren, zoals vernietiging van een ander ras - maar ja, voor ze werden uitgevoerd had niemand zich de wreedheden kunnen voorstellen, laat staan verbieden. En weer werd het gebrekkige vervolgingsbeleid van de afgelopen decennia duidelijk.

Het was ook de dag waarop ik zag hoe juristen met historische informatie omgaan, want ieder juridisch argument ging over interpretatie van de geschiedenis, vooral over wat die Oekraïense hulptroepen waar Demjanjuk deel van uitmaakte, nu eigenlijk waren. De juristen denken de antwoorden te weten, een historicus kan zien dat de vragen deel zijn van een heftige polemiek over wat de oorzaak was van alle moorden in de regio. Wie moordde op wie, hoe belangrijk was de hongersnood van de jaren dertig in de Oekraïne? Aarzelend stellen historici vragen over de aard van het antisemitisme in de regio waar Polen, Bielorussia, en de Oekraïne elkaar raken.

De Amerikaande historicus Timothy Snyder heeft laten zien hoe na de Joden andere volken aan de beurt zouden zijn. Als Hitler zijn zin had gekregen waren er nog miljoenen mensen vermoord. In kringen van Duitse geleerden is het bijna niet netjes op andere slachtoffers dan Joden te wijzen, omdat andere historici proberen om de Jodenmoord te minimaliseren. In de VS is daarentegen de trend om onderzoek te doen en te kijken hoe de moord van plaats tot plaats verschilde. Bijvoorbeeld: Het bedienen van de gaskamers geschiedde in Treblinka door Oekraïners, in Sobibor door de SS. De verhoudingen tussen Duitsers, Polen, Oekrainers en Joden waren keer op keer verschillend. Maar iedere variant leidde tot het afslachten van Joden.

Demjanjuk lag er goed bij. Hij had een prima kleur. Pas toen in de middag de Nebenkläger de kans kregen hun verhaal te vertellen ging het hem niet goed. ’s Middags getuigden de Nebenkläger over het verlies van hun geliefden. Het was doodstil in de rechtszaal. Veel van hen hebben hun ouders nauwelijks gekend, nu ze dit, voor een Duitse rechtbank mochten vertellen, voelden ze zich gehoord.

Eraan voorafgaand las de president de gegevens van de beroemde Westerborklijsten voor. Zij zijn het voornaamste bewijsmateriaal, omdat precies is bijgehouden wie wanneer op de trein ging en gedeporteerd werd. Overlevende Jules Schelvis begon ooit met het ordenen van het materiaal: meer dan 27.900 namen. Dat deed hij voor zijn kinderen, vertelde hij vanmiddag; hij had nooit kunnen bedenken dat ze nu als bewijsmateriaal gebruikt zouden worden. Het werd een bijzondere dag in de rechtbank van München.