‘When the mind suffers, the body cries out.’ Zo luidt de analyse van kardinaal Lamberto als Michael Corleone hem bezoekt in The Godfather III. De aan suikerziekte lijdende maffiabaas krijgt een aanval als hij bekent zijn eigen broer te hebben vermoord. Het geestelijk leed toont zich in lichamelijke klachten.

Is er een analogie met de strafzaak tegen de Nederlandse godfather Willem Holleeder? De Heineken-ontvoerder staat bekend als een piekeraar, niet als iemand die zich gemakkelijk neerlegt bij de situatie: in zijn geval vier ondoordringbare muren. Hij zit er drieëntwintig uur per dag tussen, wellicht zijn zonden te overdenken. Twee weken geleden ging het ineens niet goed met ’s lands bekendste crimineel. Holleeder bleek ernstige aandoeningen te hebben aan hart en nieren. Heeft het EBI-regime daarin een rol gespeeld? Holleeders advocaat Jan-Hein Kuijpers neemt het de gevangenisdirecteur in elk geval kwalijk dat niet eerder is ingegrepen, terwijl de ‘bewoners’ toch uitermate nauwlettend in de gaten worden gehouden.

Blindedarmontsteking
In de EBI zitten gedetineerden die volgens justitie ‘extreem vluchtgevaarlijk’ zijn. Een enkeling zit er voor zijn eigen bescherming omdat hij op een dodenlijst staat. Wat Holleeder betreft gelden beide redenen. Er is plaats voor vijfentwintig gevangenen. Kuijpers heeft meerdere cliënten gehad die waren gedetineerd in de EBI. ‘Je mag één keer in de week bezoek ontvangen, één telefoontje per dag doen, en wordt één uurtje per dag gelucht. Voor de rest zie je geen daglicht,’ stelt Kuijpers. ‘De meesten krijgen na verloop van tijd oogklachten omdat ze nooit in de verte kunnen kijken.’ De gevangenen hebben grote moeite om te rehabiliteren bij terugkeer naar de maatschappij. Vaak gaat het om zware criminelen die dus lange tijd in een zeer geïsoleerde positie zitten.

‘Je wordt er achterdochtig van, paranoïde,’ zegt Dino T., die ruim vijf jaar in de EBI zat. Hij werd veroordeeld voor drugshandel en poging tot doodslag. ‘Omdat ik vluchtgevaarlijk zou zijn, kwam ik in Vught terecht. Die informatie is afkomstig van de Criminele Inlichtingen Eenheid (CIE). Dat is nooit hard gemaakt.’ Fysiek heeft hij het er goed vanaf gebracht, zegt Dino. Wel draagt hij een bril en heeft hij last van migraineaanvallen. ‘Ik ben psychisch nooit meer de oude geworden. Ik zit veel binnen, heb geen zin in gezelschap, vertrouw mensen niet.’

Het Europese Hof tikte Nederland eerder op de vingers. Bijvoorbeeld over de procedure dat gevangenen uitwendig én inwendig werden onderzocht (‘visiteren’) nadat ze bezoek hadden ontvangen. ‘Dat is pure indoctrinatie,’ zegt Dino. ‘Want fysiek contact met het bezoek is onmogelijk door de glasplaat.’ Hij maakte mee dat een medegevangene een acute blindedarmontsteking had, maar pas na twee uur werd geholpen. ‘De man schreeuwde van de pijn. Dan zegt zo’n EBI-dokter steevast: neem maar een paracetamol.’

Middeleeuws
Volgens ex-EBI’er draaien veel gedetineerden door in Vught. Dino noemt twee bekende namen uit de onderwereld: Martin Hoogland, de moordenaar van Klaas Bruinsma, en cokehandelaar Kobus L. Advocaat Tjarda van der Spoel heeft Kobus L. ruim zeven jaar bijgestaan en hem ruim honderd keer bezocht in de EBI. ‘Mijn cliënt zat er omdat er informatie was binnen gekomen dat hij vluchtgevaarlijk zou zijn.

Maar je kunt niet toetsen hoe de politie aan dat verhaal komt.’ De gevolgen van een verblijf in de EBI zijn groot, stelt de raadsman. ‘Een korte tijd is zeer onaangenaam, maar wie meer dan een jaar zo geïsoleerd zit, loopt psychisch zeer ernstige schade op. Een dergelijk onmenselijk systeem hoort niet in een rechtsstaat. Toen Kobus L. na vijf jaar eindelijk werd overgeplaatst naar een normale gevangenis in Maastricht, zei hij: “Ik voel me hier een vrij man.” Maar hij was ook bang. Hij kon niet tegen al die mensen die hij plotseling om zich heen had.’

Nu, in 2007, heeft Kobus L. zelf geen behoefte om alsnog terug te blikken op zijn EBI-tijd. Zijn huidige raadsman Ad Westendorp: ‘Kort na zijn vrijlating heeft cliënt enkele TIA’s gekregen. Je komt echt niet gezond uit de EBI.’ Westendorp ziet zelfs een mogelijk oorzakelijk verband tussen L.’s verblijf in de EBI en de infarcten. ‘Deze opsluitingsmaatregel levert onbedoeld extra straf op: een onherstelbare schade aan je gezondheid. Ik vind dat middeleeuws.’

EBI-klant Martin Hoogland kan het zelf niet meer verwoorden, hij werd vlak voor zijn vrijlating in 2004 doodgeschoten. Ook hij was na een jarenlang verblijf in de EBI een schim van zichzelf. Zijn toenmalige advocaat Jan Boone: ‘Hoogland was volledig ontwricht, kapot, bajesmaf. Hij kreeg na zijn EBI-tijd in de gevangenis eerst zelfs een speciale afkicktherapie tegen de verschijnselen die hij had opgelopen.’

Boone, die verscheidene cliënten heeft die in de EBI verbleven, bevestigt dat hun psychische klachten overeenkomen: concentratiegebrek en angst voor groepen mensen. ‘De EBI-gedeti­neerden klagen er ook over dat ze plotseling minder zichtvermogen hadden. Maar naar de oorzaak ervan is bij mijn we­ten geen nader onderzoek verricht. Ook Hollee­der begon al meteen over zijn ogen.’