Mijn grootvader is vermoord in Sobibor. In dit dorpje in Oost-Polen stond in de Tweede Wereldoorlog een efficiënt vernietigingskamp – gedeporteerden die ’s ochtends met de trein aankwamen, werden meestal voor de avond viel vergast. De kampbewaarders die ze uit de trein haalden, zorgden ervoor dat ze meteen naar de gaskamers werden gedreven, soms met geweld.

Een van die kampbewaarders zou John Demjanjuk zijn geweest, de negenentachtigjarige man die vorige week vanuit de Verenigde Staten naar München is overgebracht in afwachting van zijn proces.

In mijn jonge jaren fantaseerde ik over mijn grootvader, hoe het zou zijn geweest als hij nog had geleefd. In mijn gedachten was hij een suikeropa; hij had voor de oorlog een groothandel in speelgoed en dat sprak enorm tot mijn verbeelding. Maar hij kwam niet meer terug, net zomin als de andere 34.313 Nederlanders die naar Sobibor werden gedeporteerd en van wie maar achttien het kamp hebben overleefd.

Sommige kinderen van slachtoffers zullen als medeaanklager optreden. Zij zullen worden begeleid door onder anderen de socioloog Abram de Swaan en de historica Selma Leydesdorff. In het radioprogramma Met het Oog op Morgen lieten ze weten de medeaanklagers in alle opzichten te willen steunen.

Of Demjanjuk terecht zal staan, ligt aan de gezondheid van de beklaagde. Naar aanleiding van een eerste onderzoek, vlak na zijn aankomst in München, besloten artsen dat hij fit genoeg was om voorlopig in de gevangenis te blijven.

Op een boerderij
Ik maakte Demjanjuk mee toen hij in 1987 in Jeruzalem terechtstond. Hij was naar Israël uitgewezen omdat de aanklagers destijds vermoedden dat hij Iwan de Verschrikkelijke was, de beruchte kampbeul uit Treblinka. Hij was het niet, zo bleek in hoger beroep, en hij kon in 1993 terug naar de Verenigde Staten. Na verloop van tijd kwam er nieuw bewijsmateriaal boven water, waaruit bleek dat Demjanjuk niet in Treblinka, maar in Sobibor zou hebben gezeten. De feiten waren zo overtuigend dat hij zijn Amerikaans staatsburgerschap kwijtraakte. In Amerika kon hij niet berecht worden omdat zijn vermeende misdaden niet op Amerikaans grondgebied zijn gepleegd. Oekraïne wilde hem niet, in Israël hád hij al terecht gestaan. Zo bleef alleen Duitsland over. De Duitse justitie zegt zeker van haar zaak te zijn: Demjanjuk heeft in Sobibor meegewerkt aan de vernietiging van tienduizenden joden.

Demjanjuk, die op 3 april 1920 in de Oekraïne werd geboren, werd tijdens de oorlog krijgsgevangen gemaakt. Aangenomen wordt dat hij in verschillende concentratiekampen heeft gewerkt en dat hij na de oorlog als thuisloze Eu­ro­pese vluchteling naar Ame­rika is geëmigreerd. Zijn eigen verhaal is dat hij tijdens de oorlog op een boerderij in So­bibor heeft gewerkt. Vanaf 1953 leidde hij met zijn vrouw en drie kinderen een betrekkelijk onbezorgd bestaan in Cleveland, waar hij jarenlang bij de Fordfabriek werkte.

Bizar soort klucht
Tijdens het eerste proces in Israël was Demjanjuk ook niet piepjong meer. Iedere dag zat hij daar, breed, vaak iets naar voren gebogen, meestal met een grijns op zijn gezicht om de rechters wat milder te stemmen, met achter hem op het podium zijn toen eenentwintigjarige zoon John jr. Zijn twee dochters en zijn vrouw zaten meestal in de zaal van het moderne theater dat speciaal voor deze gelegenheid tot rechtszaal was omgebouwd.

De overlevenden van de concentratiekampen zochten elkaar op, hun getuigenissen waren hartverscheurend. Ze waren er zo zeker van dat de man in het beklaagdenbankje Iwan de Verschrikkelijke uit Treblinka was, dat ze het niet wilden en konden opbrengen om te twijfelen aan zijn schuld. Andere aanwezigen deden dat wel. De identiteitskaart die centraal stond tijdens dat proces bewees dat hij was opgeleid tot kampbewaker en zei niets over waar hij vervolgens had gewerkt.

Iedereen wilde het proces bijwonen, er stonden rijen belangstellenden voor het gebouw. Er zaten ook veel jonge soldaten in de zaal, vaak zaten ze stiekem hand in hand, of ze zaten een beetje te zoenen achter in de zaal.

Uit de hele wereld waren er journalisten ingevlogen, en op de speciale perstribune was het altijd gezellig. Vooral de Britse collega’s zorgden voor afleiding en harde grappen. Soms raakten we verveeld door de urenlange verhoren en dan werd er op fluistertoon gekletst of wat bijgeslapen.

Een aantal journalisten (onder wie ikzelf) zat in het American Colony Hotel in Oost-Jeruzalem, waar ook de familie en advocaten van Demjanjuk logeerden. Zoon John woonde daar al die tijd op kosten van de Oekraïense gemeenschap in Amerika. Demjanjuks raadslieden hadden het voortdurend met elkaar aan de stok, hun controverses werden breed uitgemeten zodat iedereen op de patio van het hotel kon meegenieten en dat maakte de hele zaak soms ook tot een bizar soort klucht.

Geen spoor van emotie
De enige Israëlische advocaat, ex-hippie Yoram Sheftel, had wel verwacht dat de Israëlische bevolking boos op hem zou worden omdat hij het opnam voor een vermeende oorlogsmisdadiger. Hij was op zijn beurt woedend over het proces, hij vond dat Israël er een show van maakte. ‘In Duitsland lopen duizenden grote nazi’s rond, wat moeten ze met Demjanjuk? De relatie met Duitsland is heilig voor Israël.’

Sheftel werd ook knettergek van hoofdadvocaat Mark O’Connor, die altijd had geroepen dat Demjanjuk niet zou worden uitgeleverd. O’Connor was een goede vriend van de ultrarechtse politicus Pat Buchanan, destijds een naaste adviseur van president Ronald Reagan. Buchanan heeft zich altijd ingezet voor Demjanjuk. O’Connor riep voortdurend hoe heerlijk hij het in Israël vond en dat hij er het liefst zou gaan wonen, maar uiteindelijk werd hij door de familie Demjanjuk ontslagen omdat hij niets voor hun vader deed. O’ Connor zag in zijn ontslag een complot van de KGB, de Russische geheime dienst.

In de rechtszaal toonde Demjanjuk geen spoor van emotie. Als een robot zei hij zijn lesje op. Hij wilde graag kwijt hoe arm het bestaan in Oekraïne was in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog. ‘Mensen aten ratten om in leven te blijven.’ De familie Demjanjuk, voegde hij daar aan toe, consumeerde uit arren moede haar eigen poes. Uiteindelijk werd hij ter dood veroordeeld, een vonnis dat in hoger beroep teniet werd gedaan.

Nu gaat het hele circus misschien weer van voren af aan beginnen. Dat moet, zei Bram de Swaan in Met het Oog op Morgen. Misdaden tegen de menselijkheid mogen nooit verjaren, zodat vergelijkbare misdadigers – De Swaan noemde Mladic – weten dat ze nooit rust zullen hebben. Max Pam, wiens grootvader eveneens in So­bi­bor is omgebracht, twijfelde in de Volkskrant en bij Buitenhof aan het nut van dit proces. Zo’n stokoude man met wie je bijna medelijden gaat krijgen. Bovendien was hij maar een kleine vis. En of we nu wél achter de waarheid zullen komen? Demjanjuks advocaat heeft al te kennen gegeven dat hij zijn cliënt zal instrueren zijn kaken zoveel mogelijk op elkaar te houden. Zo’n eindeloos proces heeft weinig zin als Demjanjuk het echte verhaal weer niet vertelt.

Zie ook

U kunt dit artikel ook lezen in pdf (12MB):
Is John Demjanjuk Iwan de Verschrikkelijke?
Het laatste grote oorlogsproces in Israël
Door Margalith Kleijwegt
VN, 05-09-1987