Ze zouden staatsgeheimen hebben gelekt naar ‘De Telegraaf’ en staan binnenkort voor de rechter. Wie zijn de man en vrouw die volgens justitie het AIVD-dossier over Irak naar de krant doorspeelden?

Zij heet Heleen S. en is AIVD-medewerkster, hij heet Hans H., is haar vriend en werkte tot voor enige jaren terug ook bij de geheime dienst. Op 28 september moeten ze aan de rechter uitleggen hoe het kan dat staatsgeheime documenten bij hen thuis zijn gevonden én waarom ze contact hadden met Jolande van der Graaf, verslaggeefster van De Telegraaf.

De journaliste schreef op 28 maart het artikel 'AIVD faalde rond Irak'. In de aanloop naar de Amerikaans-Britse inval in Irak is het kabinet door de inlichtingendienst op het verkeerde been gezet, aldus de krant. De AIVD zou in 2002 en 2003 klakkeloos rapporten van de Engelse MI6 en de Amerikaanse geheime diensten hebben overgenomen.

De publicatie leidde tot een intern onderzoek bij de AIVD. Naar aanleiding daarvan concludeerde de dienst dat Van der Graaf inzage had in conceptverslagen van een dienstreis naar de Verenigde Staten. In december 2006 maakten twee AIVD'ers in Washington een rondgang langs denktanks als het National Center for Strategic and International Studies, The Brookings Institution en een niet nader omschreven geheime dienst (de naam is in het strafdossier zwart gemaakt). Thema van die gesprekken: de vermeende dreiging vanuit Irak. Het lek over die 'geheime trip' moest uit eigen gelederen zijn gekomen, meende de dienst. En dus werden het Openbaar Ministerie en de rijksrecherche ingeschakeld. De opsporingsdiensten besloten Jolande van der Graaf te volgen. Uit observaties en afgeluisterde telefoongesprekken kwam oud-AIVD'er Hans H. in beeld.

Om hem te bellen, maakte De Graaf gebruik van een prepaid telefoon; achteraf ziet justitie dat als een poging van de journaliste om niet traceerbaar te zijn. Ze sprak in cryptische bewoordingen met H. af op 'de plaats waar we de laatste keer waren'. De twee ontmoetten elkaar begin juni. Twee dagen later publiceerde De Telegraaf opnieuw een artikel dat refereerde aan AIVD-informatie: de dalai lama zou bij zijn bezoek aan Nederland gevaar hebben gelopen. De ontmoeting tussen de verslaggeefster en Hans H., gecombineerd met het feit dat H. samenwoont met Heleen S., die sinds 1997 analiste is bij de AIVD, staafden de verdenking. In een eerder afgeluisterd telefoongesprek met H. deed Van der Graaf 'de groeten aan het thuisfront'. Daarin ziet justitie een bevestiging dat ook Heleen S. op de hoogte was van het rendez-vous.

Uit haar tas
De recherche ging posten bij de woning van Hans H. Eerst zagen ze hem thuiskomen. Daarna verscheen de journaliste - 'in wit T-shirt, witte broek', volgens het observatieverslag. Heleen S. moet al thuis zijn geweest, concludeert het openbaar ministerie, gezien haar reactie op een afgeluisterd telefoongesprek met haar moeder. Heleen zei daarin dat ze het kort hield 'omdat er bezoek is'. Die avond zouden de journaliste en de verdachten staatsgeheimen hebben uitgewisseld, vermoedt de geheime dienst.

De AIVD deed aangifte tegen haar medewerker. Het stel werd op 18 juni aangehouden. De geheime dienst zegt meer aanwijzingen te hebben dat Heleen S. het lek is. Kort voordat het artikel in De Telegraaf verscheen, zou ze een kopie hebben gemaakt van het staatsgeheime verslag over de reis naar de Verenigde Staten. Medewerkers hebben gezien dat ze een dag later het stuk weer uit haar tas haalde.

Er is nog een derde verdachte: Tjeerd S.V. (78). Hij wordt gezien als het intermediair tussen de Telegraaf-verslaggever en het AIVD-koppel. Deze Haagse oud-marineofficier was ooit bestuurslid van de LPF en was in het verleden hoofd van de Marine Inlichtingendienst.

Hoofdverdachte Hans H. (48) heeft een lange carrière als geheim agent achter de rug. Dat blijkt onder meer uit Villa Maarheeze, het naslagwerk over de Inlichtingendienst Buitenland (IDB). Toen de IDB in 1994 werd opgeheven, stapte H. over naar de AIVD. Volgens ex-collega's wist H. veel van internationale wapenhandel, kennis die de dienst gretig gebruikte.

In november 2006 verliet H. de geheime dienst. Sinds 2009 is hij manager bij een ICT-bedrijf dat is gespecialiseerd in de 'security and investigiations industry'. De firma heeft als opdrachtgever onder andere het ministerie van Binnenlandse Zaken, inclusief de AIVD. Op de website van het bedrijf meldt H. dat hij voordien werkte als politiek adviseur bij het ministerie van Algemene Zaken en Binnenlandse Zaken. Wellicht kennen ze elkaar uit hun werkzame verleden, maar zeker is dat vermeend intermediair Tjeerd S.V. en Hans H. elkaar tegenkwamen bij de Vrijmetselaars.

Heleen S. steekt daarbij wat bleekjes af. Als studente culturele antropologie in Amsterdam stuurde ze een open sollicitatiebrief naar wat toen nog de BVD heette. Ze maakte daar indertijd geen geheim van, zei ze in verhoren met de recherche. Na haar aanstelling was ze een stuk minder open. Haar omgeving dacht dat ze 'ambtenaar' was bij Binnenlandse Zaken.

Op de zolder
Hoe hard is de zaak tegen Heleen S. en haar vriend? Het gewraakte stuk met geheime informatie over de dienstreis naar de Verenigde Staten werd niet in hun huis gevonden. Wel stuitte de recherche op andere volgens de AIVD staatsgeheime stukken. Op de zolder lag een oud conceptverslag (1999) over een 'target' in Utrecht. In dit verslag stelt de dienst voor om iemand - een geheim agent of een infiltrant - af te sturen op deze niet nader omschreven persoon die regelmatig naar het buitenland reist.

Ook slingerde er in de keuken een zeer recent AIVD-stuk rond: 'KWAS', dat staat voor Kwetsbaarheidsanalyse Spionage, waarin de geheime dienst onderzoekt hoe gevoelig de overheid is voor spionage. Het gaat onder meer over cybercrime: hoe te voorkomen dat hackers cruciale afdelingen van ministeries ontregelen of kwetsbare doelen aanvallen. Het KWAS-onderzoek deed de AIVD samen met ambtenaren van Binnenlandse Zaken. Heleen S. was de projectleidster namens de AIVD en overlegt in die functie met experts op dit gebied. Het project leek moeizaam te zijn verlopen. Eerder waren marktpartijen als TNO en een niet met name genoemd ICT-bedrijf afgewezen. Hans H. wilde zijn vriendin helpen om het KWAS-onderzoek vlot te trekken. 'Ik kan mensen bij elkaar brengen', zei Hans H. in een telefoongesprek met Ronald Prins. Prins is een vriend van hem en mede-eigenaar van Fox-IT, een bedrijf dat veel expertise heeft op het gebied van cybercrimebestrijding en vaker samenwerkt met geheime diensten.

Onduidelijk is of Heleen S. aan Hans H. heeft gevraagd om te bemiddelen. Het zou kunnen dat H., die zelf in de beveiligingsbranche werkt, hiervan profijt dacht te hebben. Hij en Ronald Prins hadden het over het bestrijden van cybercrime als een mogelijk 'nieuwe machtspoot' bij het ministerie van Defensie. Volgens Prins, die inmiddels ook door de rijksrecherche als getuige is gehoord, hebben hij en Hans geen staatsgeheimen uitgewisseld.

Opening van zaken in een onderzoek naar gelekte staatsgeheimen lijkt een contradictie. De inhoud van stukken moet vaak geheim blijven en AIVD'ers - ook oud-AIVD'ers - zijn gebonden aan hun geheimhoudingsplicht. Ze mogen niets naar buiten brengen dat met hun werk heeft te maken, ook niet in verhoren met de recherche. Zelfs het noemen van namen van collega's valt al onder 'staatsgeheim'.

Hans H. doet er tot op heden het zwijgen toe in de vele verhoren sinds zijn aanhouding in juni. Ook Heleen S. is spaarzaam in haar antwoorden. Ze huilt veel tijdens de verhoorsessies en zegt niet te weten hoe de gewraakte stukken in haar huis zijn terechtgekomen. Ze vindt dat ze geen fouten heeft gemaakt. Het doet haar 'pijn' dat er dingen 'aan elkaar worden geknoopt' en dat daar 'ten onrechte' conclusies aan worden verbonden. 'Het is een 'façade-analyse,' zegt de verdachte. De recherche parafraseert haar als volgt: 'Als zij zo haar werk had gedaan, zou de dienst niet blij met haar zijn geweest. Ze hoopt dat de AIVD er alsnog achterkomt dat ze er naast zitten met hun beschuldigingen aan haar adres.' Ze heeft geen idee van wie de beschuldiging afkomt. Of het Hans is, vraagt de recherche. Nee, zegt ze. Wie wel? Het blijft stil. Zij heeft zich 'niet beziggehouden met de dalai lama. Andere directies waren daarmee bezig.' Maar als de rechercheurs doorvragen, geeft de verdachte niet thuis. Het schenden van haar geheimhoudingsplicht is een 'no-go-area', noteert de verbalisant.

Advocate Inez Weski verdedigt sinds kort de belangen van Heleen S. Ze vindt dat het strafdossier tegen haar cliënte nog veel hiaten en onduidelijkheden bevat. 'De informatie uit het Irak-artikel in De Telegraaf lijkt uit allemaal openbare - vaak buitenlandse - bronnen te komen. En over dat andere stuk hebben meerdere mensen kunnen beschikken.' Weski stelt dat 'de verdenking berust op een aanname'. 'Die is niet te controleren omdat grote delen van het dossier zwart zijn gemaakt.'