Stelt u zich eens voor dat u lid bent van de FNV. Dan mag u binnenkort in een referendum aangeven of u voor of tegen versie 2.0 van het pensioenakkoord bent. Een onmogelijke taak.

Want wat te denken van dat nieuwe pensioenakkoord? Anders dan het eerste akkoord van 4 juni 2010, wordt dit 'uitwerkingsmemorandum' behalve door werkgevers en werknemers ook onderschreven door het kabinet. Dat geeft het gewicht. Maar verder?

Laten we, om positief te beginnen, eerst vaststellen dat het goed is dat er überhaupt een akkoord ligt. Dit pensioenakkoord betekent een radicale wijziging van ons pensioenstelsel. En dat zie ik als erkenning. Erkenning van het feit dat we een enorm collectief probleem hebben.

Want al mogen de nominale dekkingsgraden van de pensioenfondsen dan weer grotendeels boven de honderd staan, de gemiddelde reële dekkingsgraad staat nog onder water. In normaal Nederlands betekent dit dat de pensioenfondsen niet genoeg geld hebben om waardevaste pensioenen uit te keren. De fondsen hebben gezamenlijk een kleine achthonderd miljard euro in kas, maar hebben een dikke duizend miljard nodig om netjes aan hun verplichtingen te voldoen. Het pensioenakkoord erkent dat de fondsen de afgelopen jaren bar slecht op hun winkel hebben gepast. Dat is een plusje.

Maar in hoeverre lost het akkoord de geldnood op? Om de pensioenfondsen weer boven Jan te krijgen, zijn er twee mogelijkheden: meer geld genereren, of minder geld uitgeven. Geld genereren kunnen fondsen door premies, bijstortingen en door wijs vermogensbeheer. Minder uitgeven kan door lagere uitkeringen en door een hogere pensioenleeftijd.

Zo bezien is het goed dat het akkoord de pensioenleeftijd verhoogt. De pensioenleeftijd gaat naar 66 jaar in 2020, zowel voor de AOW als voor de bedrijfspensioenen. Maar verder?

Verder beschrijft het akkoord een 'levensverwachtingsaanpassingsmechanisme' waardoor de pensioenleeftijd na 2020 verder omhoog kan, afhankelijk van de dan geldende levensverwachting. Maar erg stevig staat het er niet. Het aanpassingsmechanisme getuigt niet van veel gevoel voor urgentie. Een minnetje dus.

Aan de inkomstenkant is het toverwoord 'premiestabilisatie'. Stabilisatie betekent dat er een einde komt aan de premieverlagingen en premievakanties, die we nog kennen uit de vette jaren negentig. Een plusje, dat wel, maar twintig jaar te laat.

Stabilisatie betekent ook dat werkgevers en werknemers vinden dat we in Nederland 'genoeg' premie betalen. 'Genoeg' betekent dat wat er ook gebeurt, de premies niet verder omhoog gaan. Dit is fijn voor de werkgevers en voor de werkenden, maar maakt de fondsen en de van hen afhankelijke gepensioneerden afhankelijk van beleggingsresultaten. Pensioen wordt hierdoor nog onzekerder, terwijl de essentie van pensioen juist is dat je mensen zicht geeft op zekerheid. Weer een minnetje.

Het pensioenakkoord zet alle kaarten op potentiële koerswinsten. En daarmee rekent men zich rijk. Doordat werknemers gedwongen worden hun nominale zekerheden op te geven, hoeven de fondsen minder buffers aan te houden en kunnen ze meer en risicovoller beleggen. Hierom wordt in het akkoord afgestapt van de - relatief lage - risicovrije rentevoet. Als fondsen met hogere rentes mogen rekenen, lijken ze ineens een stuk rijker, zonder het te zijn. Geen goede zaak.
Lagere buffers betekent ook dat de lange termijn het aflegt tegen de korte termijn.

Pensioenfondsen kunnen dankzij het akkoord het pensioen van hun gepensioneerden met de inflatie laten meestijgen, en dus meer geld uitgeven. Of er later nog geld over is voor de mensen die nu werken, is afhankelijk van de beleggingsresultaten op de beurs. Het akkoord legt alle risico's bij de jongeren. Nog een forse min.

Kortom: verder dan erkennen dat we een enorm probleem hebben, zijn de sociale partners niet gekomen. Laten we dat referendum maar overslaan en gaan nadenken over versie 3.0