De euro is een tanker, betoogt DNB-president Nout Wellink. Gevaarlijk is wel dat het stabiliteitspact nog steeds niet stevig is.

‘Als we de euro niet hadden gehad, was Europa helemaal uit elkaar gespat,’ zegt Nout Wellink. De president van De Nederlandsche Bank ergert zich eraan dat de Europese munteenheid ter discussie staat. ‘Wat we ons moeten realiseren, is dat de financiële crisis die in 2007 begon niets met de euro te maken had, maar met de zwakke plekken in het wereldwijde financiële stelsel. De euro was een enorme asset. Als je een konvooi van twintig kleine schepen hebt en er gaat een storm overheen, dan mis je daarna de helft. Maar als je een grote tanker hebt, dan is de kans dat je die na de storm terugvindt veel groter.’

Al maanden proberen de Europese regeringsleiders en Jean-Claude Trichet, de president van de Europese Centrale Bank (ECB), de hevige koersschommelingen van de euro in bedwang te houden. Na de grote redding afgelopen voorjaar van Griekenland, dat op een faillissement afstevende, ligt nu ook Ierland aan het Europese geldinfuus. Maar aan de financiële misère lijkt nog lang geen eind te komen. Ook Portugal, Spanje en Italië zitten in zware problemen. Vorige week nog kocht de ECB op grote schaal Portugese en Ierse staatsobligaties, waarmee de rente van de staatsleningen daalde en de eurokoers omhoog vloog. ‘De ECB is de enige die heel snel kan reageren,’ zegt Wellink, die zitting heeft in de raad van bestuur. ‘Als die niet steeds zo vlug had ingegrepen, was het één grote chaos geworden.’ Daarbij laat Trichet zich volgens hem niet van de wijs brengen door het onderlinge gekibbel van de regeringen. ‘Bij het tot stand brengen van het akkoord met Griekenland heeft hij tegen de politiek gezegd: “Nu moet de discussie afgelopen zijn, anders gaat het mis.” Hetzelfde gebeurde bij Ierland.’

De spierballentaal van sommige regeringsleiders leidt regelmatig tot grote onrust in de financiële markten, zegt de president van DNB. Vooral Angela Merkel heeft daar een handje van. In oktober zei ze dat op voorhand moet worden geregeld dat private financiers in de toekomst moeten meebetalen aan de redding van landen. Wellink: ‘Ik begrijp dat ze de belastingbetaler niet altijd wil laten opdraaien voor dingen die elders misgaan, maar als je dat zegt op een moment dat een land worstelt om boven water te blijven en herfinanciering nodig heeft, dan weet je dat beleggers zeggen: “Wegwezen, straks moeten wij de schade betalen.” Dus haar timing is, beleefd gezegd, wat ongelukkig.’ Meteen nadat Europa Ierland te hulp was geschoten, deed Merkel opnieuw een uitlating die de markten nerveus maakte. Ze waarschuwde dat de euro in een ‘buitengewoon ernstige situatie’ zit. ‘Zo’n opmerking valt gunstig uit voor de Duitse politiek, maar ze realiseert zich kennelijk niet wat de economische gevolgen kunnen zijn.’ Ook Duitsland heeft grote baat bij de muntunie, benadrukt Wellink. ‘Als het uit de euro zou stappen, zou de wisselkoers omhoog schieten. Iedereen zou vluchten in de nieuwe valuta en Duitsers zouden het erg moeilijk krijgen met de export.’

De reden dat de economie van de Europese Unie in problemen verkeert, is volgens hem het te zwakke stabiliteitspact, waarin de landen afspraken over een strak begrotingsbeleid hebben gemaakt die de waardevastheid van de euro moeten garanderen. ‘Sommige landen hebben zich niet aan de spelregels gehouden. Neem Griekenland: Merkel zegt dat banken en de particuliere sector schuldig zijn aan alle ellende, maar het is gewoon de overheid die zich misdragen heeft. Die hanteerde jaar in jaar uit een te groot begrotingstekort en voldeed maar één jaar aan de regels.’

Bovendien, zegt de hoogste baas van DNB, hebben Duitsland en Frankrijk – die nu de grootste kritiek op de zwakke lidstaten hebben – zelf ook eerder de regels overtreden. ‘Als er één les uit dit alles te trekken is, dan is het dat het stabiliteitspact niet hard genoeg kan zijn. Maar Duitsland en Frankrijk hebben ook nu weer niet de ultieme stap gezet naar een veel sterker pact.’ Dat er in het nieuwe verdrag tussen de lidstaten geen automatisch sanctiebeleid is opgenomen, is een grote gemiste kans, vindt Wellink: ‘Als landen proberen te ontsnappen aan afspraken, zouden ze boetes moeten krijgen. En er zit nóg een bailout in de nieuwe plannen. Merkel zegt: “De private sector zal bij problemen moeten méébetalen.” Impliciet zegt ze dus dat wij als overheid ook betalen. Maar dat staat helemaal niet in het verdrag!’

Als het de lidstaten niet lukt een pact te sluiten dat geen ontsnappingen meer toelaat, dan is er nog maar één oplossing, vervolgt hij. ‘Dan moet je een Europees ministerie van Financiën creëren. Zoals in Amerika: daar mag alleen de centrale overheid tekorten hebben, deelstaten mogen dat niet.’ Maar de kans dat de EU de handen op elkaar krijgt voor een centraal model, acht hij miniem. ‘Lidstaten vertrouwen Europa niet. Ze denken dat als ze Europa de ruimte geven om tekorten te mogen hebben het één grote chaos wordt.’

Dat het moeilijk is de landen op één lijn te krijgen, laat volgens Wellink ook het nieuwe Europese toezichtmodel zien. In januari gaan de drie waakhonden – een voor banken, een voor verzekeraars en een voor financiële markten – van start. Maar door alle compromissen tussen de landen – vooral Engeland lag dwars – reiken hun bevoegdheden niet ver genoeg, vindt de DNB-president. ‘Als er verschil van inzicht is, zoals tussen ons en de Belgische autoriteiten bij de ontmanteling van ABN Amro en Fortis, zijn er geen regels over hoe de lasten verdeeld worden. En zolang die er niet zijn, zullen we toch ruzie blijven maken. Nationale overheden laten zich namelijk niet door een of ander comiteetje, en dat zeg ik bewust spottend, tien of twintig miljard euro uit de portemonnee van de belastingbetaler halen.’

Ook vindt Wellink dat er een Europees depositogarantiestelsel had moeten komen. ‘Als een heel grote over de grens opererende bank in België omvalt, kan het Belgische bankenstelsel de gevolgen helemaal niet opvangen. Ik betreur dat die twee maatregelen niet zijn genomen. Als het ooit mogelijk was om grote sprongen voorwaarts te maken, dan was het wel in de huidige crisis.’
De grote vraag is natuurlijk hoe ver de landencrisis nog om zich heen zal grijpen. Welk land zal na Griekenland en Ierland van een dreigend bankroet gered moeten worden? ‘We kennen allemaal het verhaal van Agatha Christie over de tien kleine negertjes,’ zegt Wellink. ‘Maar er zijn ook veel verhalen die niet bij één eindigen. We hebben geprobeerd voor Ierland zo’n stevig bezuinigingspakket te maken dat het daar moet ophouden. Wat de toekomst brengt, is overigens altijd in de schoot der goden.’