Gerrit Zalm wast in de DSB-affaire zijn handen in onschuld. Maar daarmee zijn ze nog niet schoon.

Enkele uren nadat DSB Bank afgelopen maandag door de rechter onder curatele werd gesteld, stuurde Gerrit Zalm vanuit zijn werkvertrekken in het hoofdkantoor van ABN Amro een verklaring uit. De strekking: aan hem heeft het niet gelegen dat DSB naar de filistijnen is. Als financieel directeur van de bank in Wognum, van december 2007 tot november 2008, had hij de bank veilig door de kredietcrisis geloodst. Bovendien had hij zich 'met succes ingezet voor verbetering van het beleid'.

Mede dankzij Zalm zou DSB dit jaar opgehouden zijn met de omstreden koppelverkoop van koopsompolissen waarvoor klanten buitensporig hoge provisies moesten betalen: de praktijk die de bank uiteindelijk de kop heeft gekost. In de verklaring zegde Zalm zijn volledige medewerking toe aan het onderzoek dat diezelfde ochtend door minister Bos van Financiën was aangekondigd.

Zalm heeft nog heel wat uit te leggen voor de onderzoekscommissie. Tot voor kort hield hij nog vol dat er onder zijn verantwoordelijkheid helemaal geen dubieuze praktijken gaande waren bij de bank van Dirk Scheringa. In een uitzending van Pauw en Witteman in januari 2008, beweerde hij bij hoog en bij laag dat DSB 'op een heel zorgvuldige manier' voordelige, passende leningen verstrekt aan mensen die het echt kunnen betalen: 'Dat is ook de kracht van de bank.'



Twee maanden later begon de Autoriteit Financiële Markten een onderzoek naar mogelijke misstanden bij DSB. Wat bleek? In dezelfde periode dat Zalm als financieel directeur zijn bank zat te verdedigen, verstrekten adviseurs van de bank hypotheken en andere leningen aan mensen die het eigenlijk niet konden betalen. Ook gaven ze onjuiste adviezen. DSB kreeg hiervoor in mei 2009 een boete van honderdtwintigduizend euro opgelegd, AFM is nu bezig met een vervolgonderzoek. Zalm beweerde onlangs nog dat het onderzoek van AFM ging over gevallen van voor zijn tijd.

'Zalm heeft zich vergist,' bekende Bos eind september na lastige Kamervragen. Maar in juli 2008 stuurde AFM nog een rapportage aan de directie van DSB met de bevindingen, waar de directie per brief op reageerde. Is het wel mogelijk dat Zalm, die als minister buitengewoon complexe begrotingen tot in detail beheerste, zich vergiste over zoiets cruciaals?

'Gerrit kan niet zeggen: ik wist van niks,' zegt Rick van der Ploeg, die als financieel woordvoerder van de PvdA en later als staatssecretaris in Paars II Zalm goed heeft leren kennen. 'Als financieel directeur was hij verantwoordelijk voor die rare praktijken. Bovendien kun je het in de boekhouding heel gemakkelijk zien. Bij DSB werden klanten gelokt met goedkope leningen, waar ze veel te dure koopsompolissen bij opgedrongen kregen. Als er heel weinig wordt verdiend op de hypotheken en veel op koopsompolissen kun je in één oogopslag zien wat er aan de hand is.'

Ook als minister wist Zalm al van de onoorbare praktijken van DSB. In februari 2005 trokken verschillende belangenorganisaties, waaronder de Nederlandse Vereniging van Banken en het Verbond van Verzekeraars, bij hem aan de bel. Ze meldden dat DSB en verzekeraar Cardif 'excessieve' bedragen in rekening brachten voor aan hypotheken gekoppelde verzekeringen en jaarlijks tienduizenden van dit soort polissen verkochten. Zalm uitte in die tijd regelmatig kritiek op de agressieve verkoopmethoden van DSB en andere kredietverleners. Met succes loodste hij een nieuwe financiële wet door het parlement, waarmee hij de misleidende reclames voor leningen en hypotheken aan banden legde. Eerder al verscherpte hij het toezicht op de financiële sector met de oprichting van de Autoriteit Financiële Markten. Dezelfde waakhond die nu aan zijn eigen broekspijp hangt.

'Gerrit Zalm zocht zelfs de steun van de linkse partijen om de regels aan te scherpen, tegen de zin van het CDA en zijn eigen VVD,' zegt Kees Vendrik, die als financieel woordvoerder van GroenLinks tijdens drie kabinetten tegenover Zalm stond. 'Als minister heeft hij echt werk gemaakt van het tegengaan van foute financiële producten.'

Des te verrassender was het dat Zalm in juni 2007 bekend maakte dat hij zou gaan werken voor DSB, de bank die al jarenlang een dubieuze reputatie had. 'Mijn wenkbrauwen schoten omhoog toen ik van die overstap hoorde,' zegt Rick van der Ploeg. 'Gerrit Zalm was een A-merk, iemand met een heel solide staat van dienst. Twaalf jaar lang minister geweest, alom gerespecteerd. Voor Dirk Scheringa was het een gouden greep dat Zalm naar DSB kwam: die kon er zijn reputatie mee opkrikken. Maar ik vond het voor Zalm beneden zijn stand. Zijn keuze heeft vast te maken met zijn tegendraadse karakter. Als iedereen vindt dat ie linksaf moet, gaat ie rechtsaf. Bovendien is hij altijd een beetje een volksjongen gebleven. Hij vond het gewoon leuk, zo'n kleine bank in West-Friesland.'

Zalm groeide op in Enkhuizen, als zoon van een kolenboer. Hij heeft er ook als minister nooit een geheim van gemaakt dat hij een hekel heeft aan de dikdoenerij van de deftige heren in krijtstreep bij de grote, gevestigde banken. 'Dikke nekken', noemt hij dat. Bij DSB-baas Dirk Scheringa, de selfmade man uit Wognum die nog steeds geitenwollen sokken draagt, voelde hij zich meer op zijn gemak. In de Volkskrant zei hij, kort voor zijn aantreden: 'Ik bewonder Dirk Scheringa. Hij is de Joop van den Ende van de banksector. Tussen Scheringa en mij is een goede klik.'

Bij DSB heeft Zalm naar eigen zeggen zijn best gedaan 'het beleid te verbeteren'. Volgens insiders wilde Zalm zijn oude baan in Wognum al opzeggen vóór hij door Bos in november vorig jaar gevraagd werd als nieuwe topman van ABN Amro, wellicht omdat hij de bui al zag hangen. Maar de president van De Nederlandsche Bank Nout Wellink zou hem dringend verzocht hebben aan te blijven om zijn karwei bij DSB af te maken.

Beiden zijn nu hoofdpersonen in de twee onderzoeken die Wouter Bos deze week aankondigde toen de bank onder curatele werd gesteld.

Ook anderen richten hun pijlen op de oud-bestuurder. Afgelopen dinsdag kondigde advocaat Dion Bartels nog aan Zalm en zijn medebestuurders persoonlijk aansprakelijk te stellen voor de geleden schade van vierduizend gedupeerde spaarders.

Zo belandt Gerrit Zalm, die als minister van Financiën jarenlang de wanpraktijken van instellingen als DSB bestreed, uiteindelijk zelf in de beklaagdenbank.