Beeld door Bas van der Schot

De crisis zet de arbeidsverhoudingen op scherp. Bedrijven grijpen de recessie aan om lastig of duur personeel te lozen, en bange werknemers verzetten zich feller dan ooit. Gevolg: kantonrechters en arbeidsrechtadvocaten maken overuren. Berichten uit 'de ontslagfabriek'.

Klaas Noordam is op staande voet ontslagen. Na twaalf jaar trouwe dienst bij een klein bedrijf in bloemenexport in Aalsmeer, kon de zevenendertigjarige werknemer van het ene op het andere moment zijn biezen pakken. Hij werkte afwisselend als chauffeur naar Oostenrijk en Duitsland en als inkoopmedewerker op de bloemenveiling. Toen hij weigerde voor een collega in te vallen bij een rit naar Duitsland, omdat hij naar eigen zeggen echt niet kon, was het voor Noordam einde verhaal. Verstoorde verhoudingen, voerde de eigenaar als reden aan.

Vandaag zitten Noordam en zijn werkgever tegenover elkaar in de Amsterdamse rechtbank. De sfeer is gespannen en de verwijten gaan over en weer. De advocaat van de werkgever: 'Volgens mijn cliënt heeft Noordam lachend in zijn gezicht gezegd: "Bekijk het maar, ik ga niet rijden."' De versie van Noordam: 'Ik heb uitgelegd dat ik niet kon. De directeur vroeg: "Weet je dat zeker?" Toen ik ja zei, liep hij gewoon weg. Ik kon naar huis.'

Het bedrijf kampt al langer met financiële problemen, maar is nu ook nog hard getroffen door de crisis. Sinds enige tijd staat het onder curatele. De eigenaar moest flink bezuinigen om het hoofd boven water te kunnen houden. Zijn advocaat: 'Het was alle hens aan dek. Je moet met z'n allen de kar trekken. Het kan niet zo zijn dat iemand in die kar gaat zitten en niet meer meedoet.'

Er was een voorgeschiedenis. Een paar weken eerder hadden Noordam en zijn baas ook al strubbelingen. Noordam was gevraagd of hij zes keer per maand naar Duitsland wilde rijden. Dat zou betekenen dat hij veel nachten van huis was, ook in het weekend. En dat wilde Noordam niet. Zijn vrouw, die herstellende is van een darmtumor, had hem daarvoor te hard nodig. Noordam stelde voor vier ritten per maand te maken. De werkgever liep 'mokkend met zijn handen in zijn zakken' weg uit het gesprek, licht zijn advocaat toe. Toen hij Noordam kort daarna vroeg in te vallen voor zijn collega, had hij voor het geval die zou weigeren de ontslagbrief al klaarliggen.

Malaise nu pas zichtbaar
De economische recessie spreidt zijn tentakels uit. Maandenlang is de bevolking overspoeld met dramatische cijfers over de economische krimp, de terugvallende wereldhandel en de noodlijdende banken. Mensen volgden het nieuws in de kranten en op televisie, maar werden nog niet in hun eigen portemonnee getroffen. Pas sinds kort beginnen de gevolgen van de malaise ook op de werkvloer van veel bedrijven goed zichtbaar te worden.

Het Centraal Bureau voor de Statistiek maakte afgelopen maand bekend dat inmiddels 348.000 mensen werkloos zijn, een toename van 45.000 ten opzichte van een jaar eerder. Voor de komende periode heeft het Centraal Planbureau de voorspellingen naar boven bijgesteld: in 2010 zal de werkloosheid naar verwachting oplopen tot bijna tien procent (730.000 mensen) van de beroepsbevolking, voor dit jaar is de prognose vijfenhalf procent.

Veel bedrijven zien hun omzet drastisch afnemen en werknemers zijn bang hun baan te verliezen. De verhoudingen staan steeds meer op scherp. Dat constateren ook rechters en advocaten bij het groeiende aantal ontbindingszaken. In Amsterdam nam het aantal ontslagzaken over de periode januari tot en met mei met ruim dertig procent toe ten opzichte van vorig jaar. Onderhandelingen over ontslagvergoedingen lopen veel stroever dan een jaar geleden, zegt arbeidsrechtadvocaat Diana Simons. 'Werkgevers letten enorm op de kosten, ze willen geen cent te veel uitgeven.'

Ook kantonrechter Monetta Ulrici ziet dat bedrijven 'de hand op de knip houden, nu het economisch minder gaat'. Tegelijkertijd, zegt ze, vechten werknemers het beëindigen van hun contract meer aan dan vroeger. De kans dat ze snel ergens anders aan de slag kunnen, is immers beduidend kleiner dan pakweg een half jaar geleden. 'Bij werknemers die door de crisis zijn getroffen, bekijk ik extra goed wat hun kansen op de arbeidsmarkt zijn,' zegt kantonrechter Frank van der Hoek, die de zaak van Klaas Noordam behandelt. In zijn oordeel over de hoogte van een ontslagvergoeding speelt dit een grote rol.

Geen WW
Voor Noordam ziet die toekomst er nu even niet rooskleurig uit. 'Ik weet niet of ik snel een andere baan vind,' vertelt hij buiten de rechtszaal, schijnbaar onbewogen. 'Het zal in ieder geval niet in de bloemenbranche zijn, daar gaat het nu heel slecht.'

Doordat hij op staande voet is ontslagen, krijgt hij geen salaris meer en heeft hij geen recht op een WW-uitkering. Noordam: 'Ik maak me wel zorgen, ik heb een vrouw en twee kinderen.' Tot overmaat van ramp zit hij ook nog met twee hypotheken, omdat hij zijn oude huis niet kwijtraakt door de crisis. 'Ik leen nu geld van mijn schoonmoeder, die net een erfenis heeft gekregen. Maar ja, dat bedrag loopt wel op. Uiteindelijk moet ik het toch allemaal terugbetalen.'

Na de schorsing zegt rechter Van der Hoek tegen de werkgever dat het ontslag op staande voet niet houdbaar is. 'Bij een werknemer die al zo lang in dienst is en een gezin te onderhouden heeft, mag je alleen naar dit zwaarste middel grijpen als het echt niet anders kan. Het is duidelijk dat uw bedrijf in zwaar weer zit, maar dat is ondernemingsrisico.' Wel vindt Van der Hoek dat de arbeidsovereenkomst ontbonden moet worden. Vanwege de slechte bedrijfseconomische situatie heeft het bloemenbedrijf de lijndiensten naar Oostenrijk en Duitsland inmiddels moeten verkopen. 'Meneer Noordam zou waarschijnlijk op een lege functie terugkomen.'

Een week later wordt de zaak geschikt: Noordam krijgt een groot deel van zijn jaarsalaris als vergoeding. Omdat het ontslag op staande voet is ingetrokken, kan hij alsnog een WW-uitkering aanvragen. Na de zaak vertrouwt de advocaat van het bedrijf ons toe dat hij het oordeel van de rechter wel begrijpt. 'Je mag van medewerkers niet verwachten dat ze harder gaan werken omdat het met het bedrijf slechter gaat. Dat zie je nu bij veel kleine bedrijven gebeuren.'

Maar het zijn niet alleen de kleine bedrijven die door de crisis in problemen zijn gekomen. Ook grote bedrijven zijn steeds meer genoodzaakt flink te snijden in hun kosten. En dat gaat vaak gepaard met tientallen ontslagen tegelijkertijd. Als er binnen een periode van drie maanden voor meer dan twintig werknemers ontslag wordt aangevraagd, is er sprake van collectief ontslag. Voorheen kwamen de werkgever en werknemers vaak intern tot een overeenkomst. Tegenwoordig ontstaan er door de verscherpte verhoudingen sneller conflicten.

Afspiegelingsbeginsel
Op de gang van de kleine rechtbank aan een Delfts grachtje wachten advocaten met hun cliënten tot hun zaak aan de beurt is. Sandra de Vries, die haar aangezegde ontslag bij een internationaal bedrijf in olie- en gaswinning betwist, is zichtbaar zenuwachtig. Ze heeft man, dochter en collega's meegenomen om haar mentaal te ondersteunen.

Er dienen vandaag drie ontslagzaken van het bedrijf. Dat heeft zo te lijden onder de economische crisis - allerlei projecten gaan plotseling niet door - dat het voor vijfenzestig mensen om bedrijfseconomische redenen collectief ontslag aanvroeg. Zestig werknemers gingen akkoord met het voorgestelde plan, vijf stapten naar de rechter. Over de hele wereld werken er ongeveer 35.000 mensen voor het bedrijf. In Nederland zijn dat er op dit ogenblik ongeveer vierhonderd, in de hoogtijdagen waren dat er achthonderd. Anderhalf jaar geleden zat het bedrijf nog om personeel te springen.

Bij een bedrijfseconomisch ontslag zoals hier moet er samen met de vakbonden een sociaal plan worden opgesteld. Daarin worden de voorwaarden bepaald waaronder mensen zullen vertrekken. Belangrijk daarbij is het afspiegelingsbeginsel. Volgens dit principe worden mensen naar leeftijd en functie in verschillende groepen ingedeeld. Binnen die groepen moeten degenen die het kortst in dienst zijn het eerst voor ontslag worden aangedragen, niet degenen die het slechtst presteren.

Van de drie ontslagen werknemers die vandaag voor de rechter verschijnen, hebben er twee al jarenlang administratieve functies met de prachtige namen purchasing improvement manager en project procurement manager. De derde is een ingenieur die tot voor kort in Saoedi-Arabië was gestationeerd.

Walgelijke e-mails
Sandra de Vries - haar zaak wordt het eerst behandeld - zit sinds februari in de ziektewet. Ze kreeg een burn-out door alle stress die de ontslagaankondiging met zich meebracht. De functie van Sandra de Vries was intercompany accounts payable administrator. Zij zorgde ervoor dat de rekeningen op tijd werden betaald. Trots en boos zit ze naast haar advocaat, schuin tegenover de kantonrechter.

De advocaat noemt zijn cliënte het kind van de rekening. Het slaat volgens hem nergens op dat zij het bedrijf zou moeten verlaten. Wat mevrouw De Vries deed was heel specifiek, er was niemand anders die dat kon. Bovendien, zegt hij, 'was de noodzaak van het bedrijfseconomisch ontslag onvoldoende onderbouwd.' De raadsman betoogt dat er weinig subtiel met mensen wordt omgesprongen bij het bedrijf. Hij doelt op de slechte werkverhouding tussen De Vries en haar baas. Die zou haar hebben genegeerd toen ze in aanmerking wilde komen voor promotie, sterker nog, hij roddelde over haar in het rookhok en snauwde haar af. 'De e-mails over mijn cliënte waren walgelijk.' De advocaat ziet een nieuwe trend: werkgevers die onder het mom van de crisis van lastig personeel af willen komen.

De raadsvrouw van de tegenpartij benadrukt dat de ondernemingsraad een positief advies heeft gegeven over de voorgestelde ontslagen, dus ook over de beëindiging van het dienstverband van mevrouw De Vries. Dan neemt de rechter het woord. Zij wil heel precies weten wat het werk van De Vries was. 'Wat ik deed, kon niemand anders,' zegt de geëmotioneerde vrouw. In tranen: 'Er is mij zoveel onrecht aangedaan, het doet me pijn dat ik na eenentwintig jaar zomaar aan de kant word gezet.'

Lekkerste broodje
Dan komt Maarten Barends binnen, de ingenieur die na terugkomst uit Saoedi-Arabië hoorde dat hij weg moest. Een collega van hem die hetzelfde werk deed, mocht wel blijven en hij vraagt zich af waarom. 'Er zijn nooit klachten over me geweest, ik dacht dat iedereen tevreden over me was,' verdedigt hij zich met bedeesde stem.

De rechter zegt de indruk te hebben dat de werkgever in dit geval 'het lekkerste broodje, dus zijn collega, heeft gekozen,' en volgens de strenge regels van het ontslagrecht mag dat niet. 'Ik ben aan het solliciteren,' zegt Barends, 'maar het is moeilijk in deze tijd.'

De laatste zaak gaat over een vrouw die al vierentwintig jaar bij het bedrijf werkt. Ze brak haar pols een tijd geleden en als gevolg daarvan is ze nog steeds aan het revalideren. Tijdens haar periode van arbeidsongeschiktheid probeerde haar werkgever haar toch de ontslagpapieren te laten tekenen. 'Ik werd niet voor de consequenties gewaarschuwd, je krijgt namelijk geen WW-uitkering als je tijdens ziekte ontslagen wordt,' zegt de vrouw bitter. 'De druk vanuit het bedrijf was groot.'

De rechter is er ook nu niet van overtuigd dat de werkgever in alle opzichten zorgvuldig heeft gehandeld. Toch besluit deze werkneemster te schikken, het bedrijf betaalt haar salaris tot 1 november door.

De aanwezige manager compensations and benefits geeft op de gang toe dat de leidinggevenden niet hun beste krachten op hun ontslaglijstje hebben gezet. De vrouw die al zo lang bij het bedrijf werkt, heeft zich onvoldoende ontwikkeld, zegt hij. En meneer Barends is nu eenmaal niet zo goed als zijn collega die wel mocht blijven.

Dezelfde regels
Op het kantoor van het UWV Werkbedrijf in Zoetermeer vertelt teamleider ontslag Jan Meijer dat hij niet verbaasd is over deze gang van zaken. 'Natuurlijk is het de wens van werkgevers om mensen op de ontslaglijst te zetten van wie ze het liefst afscheid nemen,' zegt Meijer, die de elf uitvoeringskantoren bijstaat in de verwerking van de ontslagaanvragen.

Een belangrijk verschil met de gang naar de kantonrechter is dat het UWV bij aanvragen van bedrijfseconomisch ontslag streng controleert of het bedrijf zich wel houdt aan het afspiegelingsbeginsel. Als dat in orde is en het bedrijf kan laten zien hoe slecht het gaat en er geen mogelijkheden zijn werknemers te herplaatsen, krijgen ze een vergunning. Bijna tien procent van de aanvragen wordt afgewezen, een deel van de bedrijven probeert toch hun minder goede krachten op deze manier te lozen. Kantonrechters gaan daar vaak wat soepeler mee om. Werkgevers die hun beste mensen koste wat kost willen behouden, kiezen daarom volgens de teamleider eerder de gang naar de rechtbank.

Jan Meijer: 'Eigenlijk is het wel raar dat een werkgever bij de kantonrechter zijn gelijk kan halen, terwijl hij bij ons nul op rekest krijgt.' Bij beide instanties zouden ongeveer dezelfde regels moeten gelden, vindt hij. 'Het ministerie is nu aan het kijken of deze regels tijdelijk, voor de duur van de crisis, kunnen worden versoepeld.'

Toch komen bij het UWV verreweg de meeste ontslagaanvragen binnen. Voor een bedrijf is dat goedkoper, want in tegenstelling tot een kantonrechter bemoeit het UWV zich niet met financiële vergoedingen voor de ontslagen medewerkers. Werden er tot vorig jaar augustus nog maandelijks tweeduizend ontslagen aangevraagd, nu is dat opgelopen tot zo'n vijfduizend per maand. In januari zijn er vijftig nieuwe medewerkers aangenomen om deze enorme toename van ontslagaanvragen te kunnen verwerken.

Maar de werkdruk neemt ook om een andere reden toe. Werknemers komen de laatste maanden steeds meer in verzet tegen een voorgenomen ontslag. Er wordt fors inhoudelijk verweer gevoerd. Meijer: 'Mensen knokken nu meer voor hun baan, omdat ze verwachten moeilijker iets nieuws te vinden.' De verhoudingen tussen werknemers en werkgevers staan meer op scherp dan voor de crisis, constateert ook hij.

Acute verslechtering
Behalve het UWV maken ook arbeidsrechtadvocaten overuren. Advocaat Diana Simons vertelt dat ze het afgelopen half jaar al zeventig ontbindingszaken heeft begeleid. 'Dat zijn er evenveel als het hele vorige jaar.' Sinds twaalf jaar geeft ze naast haar advocatenwerk ook juridisch advies via de website van tijdschrift Intermediair. 'Het aantal vragen op de site is enorm toegenomen. Vroeger kreeg ik er tien per week, inmiddels zijn dat er zo'n veertig.' Veel lezers zijn bezorgd over hun eigen situatie.

Ook Hermine Voûte, partner van het kantoor Loyens & Loeff, merkt het effect van de crisis. In haar prachtige kantoor in Amsterdam-Zuid vertelt ze dat de afdeling arbeidsrecht, die zij leidt, op volle toeren draait. Dit in tegenstelling tot de sectie fusies en overnames die sinds de economische neergang minder om handen heeft. Voûte: 'De crisis is zo heftig, hij gaat sneller, de aantallen ontslagen zijn groter dan ik ooit heb meegemaakt.'

Hetzelfde zegt Jan Meijer van het UWV. 'Dat de situatie in bedrijven zo acuut kan verslechteren, is voor mij nieuw. Cijfers die in 2008 nog florissant waren, kunnen nu ineens gigantisch omlaag zijn gekelderd. Neem de notariskantoren. Daar moeten ze plotseling soms wel dertig procent van het personeel ontslaan. Je ziet dat de hele onroerendgoedsector volledig is stilgevallen.'

Toch denkt Voûte dat dit nog maar het topje van de ijsberg is. 'Veel bedrijven wachten nog op het moment dat het "normaal" is om aan te kondigen dat je veel mensen gaat ontslaan. Zo langzamerhand begint het punt te komen dat je geen gêne meer hoeft te hebben om te zeggen: "Kom, ik gooi er mensen uit."' En het kan iedereen overkomen, weet Voûte uit haar praktijk: 'Het feit dat je het goed doet, is op dit moment geen enkele garantie voor het behoud van je baan.'

Topmanagers eruit
Daar kan Alexander Scholten over meepraten. Zijn functioneren bij Philips heeft geen moment ter discussie gestaan. Toch staat hij vandaag tegenover zijn werkgever in de rechtbank. Scholten, donkerbruine krullen, strak in het pak, is niet meer nodig bij de multinational. De divisie waar hij werkte leed verlies, zijn baan komt daardoor te vervallen. De pijn komt extra hard aan omdat hij een jaar geleden speciaal voor deze functie door Philips vanuit Parijs naar Nederland is gehaald. Het conflict escaleerde uiteindelijk over de hoogte van de vertrekvergoeding.

Rechter Van der Hoek vraagt hoe hij zijn toekomst ziet. Scholten, met bleek gezicht: 'Ik ben vierenveertig jaar, zelf vind ik dat niet oud, maar de crisis slaat hard om zich heen. Voor senior functies als de mijne is de arbeidsmarkt tot stilstand gekomen, heb ik gemerkt. Daar ben ik erg van geschrokken.' 'Het is in uw belang om zo elegant mogelijk afscheid te nemen van uw werkgever,' adviseert de rechter die wil weten wat Philips eraan heeft gedaan om een andere baan voor deze topfunctionaris binnen het bedrijf te vinden. Niet veel, want er is op het ogenblik weinig in de aanbieding, zegt de advocate van Philips. Binnen het bedrijf zijn ongeveer driehonderdvijftig hoge functies en op dit moment blijft iedereen zitten waar die zit.

De rechter toont begrip voor de positie van Scholten, die een en ander met neergeslagen ogen aanhoort. 'U zat hoog en misschien had u gehoopt nog hoger te komen. Philips had beter moeten beseffen hoe hard dit ontslag u raakt. De timing was heel ongelukkig, niet alleen vanwege de financiële tegenwind die iedereen raakt, maar ook omdat u voor deze baan terug moest komen uit Parijs.'

Tijdens de schorsing - de advocaten gaan voor overleg met hun cliënten de gang op - vertelt Van der Hoek dat multinationals topmanagers sinds de crisis makkelijker ontslaan. Het afgelopen half jaar verschijnen er steeds meer voor zijn bankje. 'Grote bedrijven als Philips willen op allerlei manieren tot kostenbeheersing komen. In het geval van Scholten zie je dat ze niet eens proberen aan te tonen dat hij niet goed functioneerde, want dat deed hij wél.'

Het duurt vijf uur en twee schorsingen voor beide partijen op het nippertje toch een compromis weten te sluiten. Eerder had Van der Hoek erop aangedrongen: 'Als u er niet uitkomt geeft u het uit handen, dan kan het makkelijk zijn dat mijn eindoordeel niet past bij uw wensen.' Scholten blijft nog vier maanden in dienst, zo hoeft hij tijdens het solliciteren niet te zeggen dat hij werkloos is. Hij krijgt een redelijk bedrag mee en Philips betaalt ook zijn coachingstraject. Dan gaat de telefoon van Scholten. De rechter, lachend: 'Een nieuwe baan misschien?'

Traumatisch
Scholten hield gedurende de hele rechtzaak zijn gezicht strak in de plooi. De meeste werknemers die in de rechtbank verschijnen vertonen weinig emoties. 'Ze willen hun waardigheid behouden,' zegt advocate Hermine Voûte. 'Het verliezen van je baan,' gaat ze verder, 'staat in de top vijf van traumatische gebeurtenissen. Samen met het verliezen van je partner, je kind, scheiden en verhuizen.' Buiten de rechtbank kunnen de emoties hoog oplopen, weet advocate Diana Simons: 'Ik had afgelopen maandag drie huilende cliënten aan de lijn om het dreigend verlies van hun baan. Het gaat vaak om lange dienstverbanden. Of ze krijgen een totaal andere functie aangeboden waar ze doodongelukkig over zijn. Dat kan ziekmakend zijn, daar raken mensen overspannen van.'

Bedrijfspsycholoog Anthon van der Horst van adviesbureau GITP heeft zich verdiept in de emoties rondom ontslag. Fight, flight en fright zijn de drie mogelijke reacties, vertelt hij. Of mensen zoeken de confrontatie op, of ze ontkennen en doen alsof er niets aan de hand is, of ze raken totaal in paniek. Volgens Van der Horst zitten we nu met zijn allen in de flight-fase: 'Er is een soort collectieve ontkenning, mensen doen alsof de crisis hen niet raakt. Dat effect zie je ook in rouwprocessen of bij mensen die ernstig ziek zijn, men wil er gewoon niet aan.' Maar de dreiging van de recessie is reëel en diep van binnen zijn veel mensen wel degelijk bang hun baan te verliezen, zegt Van der Horst. 'We kunnen de werkelijkheid maar beter onder ogen zien. Probeer je te bedenken wat het allerergste is wat je kan overkomen, het worst case scenario. Meestal valt het mee, ontslag is niet het einde van de wereld. Maar als je blijft ontkennen, overvalt het je.' Deel je zorgen met vrienden, adviseert Van der Horst. 'Je hoeft elkaar geen stoere verhalen meer te vertellen. Het unieke aan deze crisis is dat we er allemaal mee te maken hebben. Dat geeft binding.'

Pornofilms
Voor Joop Tielen is de angst werkelijkheid geworden. Met schaamrood op de kaken vertelt de achtenvijftigjarige man - gekleed in rood wit geblokt overhemd en spijkerbroek - aan rechter Jan Groenendaal waarom hij op zijn werk naar pornofilms zat te kijken. Het komt allemaal, zegt hij, door de seksueel verstoorde relatie met zijn vrouw. Ze zit achter hem, een aantrekkelijke vrouw, aanzienlijk jonger dan haar man.

Tielen werkte tot voor kort bij een interieurbedrijf in Aalsmeer. Dag en nacht stond hij voor zijn werkgever klaar, vertelt hij. Maar soms, als het werk gedaan was, verlustigde hij zich aan pornofilms op de computer van zijn wat oudere vrouwelijke collega die vanmiddag ook in de zaal zit. Zijn virtuele uitstapjes werden ontdekt en Tielen kon meteen vertrekken.

'Waarom deed u dat niet op uw eigen computer?' wil rechter Groenendaal weten. 'Omdat op die andere geluid zit,' antwoordt de raadsman van de pornokijker. 'Het is net als bij voetbal. Daar is ook niets aan zonder geluid.'

De werkelijke reden om van zijn cliënt af te willen, is de economische neergang van het bedrijf, betoogt de advocaat. Door de crisis gaat het slecht, de resultaten zijn dramatisch minder. Een aantal werknemers is vertrokken en er zijn geluiden dat de vestiging in Aalsmeer zal worden opgeheven. 'Wees dan fair,' betoogt de raadsman. 'En zeg dat het om een reorganisatie gaat. Die porno is echt een stok om de hond te slaan.'

De werkgever houdt vast aan verstoorde arbeidsverhoudingen als reden voor ontslag. Maar hij is wel bereid om op de gang te bekijken of er misschien kan worden geschikt. Na een half uur zijn ze eruit. 'Witte rook,' roept de advocaat van Tielen als hij het zaaltje weer inkomt. Het ontslag op staande voet is ingetrokken, de man krijgt bijna twintigduizend euro mee en zijn zonnebril mag hij ook komen ophalen.

'Ik heb me doodgewerkt voor die firma,' zegt Tielen later buiten de rechtszaal. 'Natuurlijk had ik niet naar die porno moeten kijken. Dat is heel beschamend, zeker voor mijn vrouw.' Hem werd mede aangerekend, zegt hij, dat het zo slecht ging met het bedrijf. 'Door de crisis bleven de klanten weg, wat kon ik daar nou aan doen? Echt, ik heb me vier jaar lang doodgewerkt voor dit bedrijf.'