'We hebben het met zijn allen sensationeel mis gehad. Of ik me schuldig voel? Ja, een beetje.' Herman Mulder was tot eind 2006 directeur-generaal risicomanagement bij ABN Amro. De voormalige topbankier was eindverantwoordelijk voor het totale risicobeleid van de bank. Elk jaar had hij een bijeenkomst met alle risicobazen van de internationale grote banken.

'Daar praatten we over wat ons 's nachts wakker hield. Ik maakte me zorgen over de vraag of mijn commerciële collega's me wel alle informatie gaven die ik nodig had om beslissingen te nemen. Een ander vroeg zich af of die risicomodellen nog wel werkten. Zo had iedereen een beest waarvoor hij bang was. Waar we met zijn allen de mist in zijn gegaan, is dat we niet zagen dat het een hele dierentuin was.' Maar ook overheden, toezichthouders en accountants waren daar blind voor, benadrukt hij. 'De les van de crisis is dat deze ons allemaal noopt tot grote bescheidenheid.'

Deze week is het een jaar geleden dat de Nederlandse onderdelen van Fortis, inclusief ABN Amro, werden genationaliseerd. De persconferentie met de sombere gezichten van premier Balkenende, minister van Financiën Bos en de president van De Nederlandsche Bank Nout Wellink staat bij velen nog op het netvlies gegrift. Een reddingspoging van het noodlijdende Fortis door de Beneluxlanden een paar dagen eerder was mislukt. De Nederlandse overheid werd op 4 oktober 2008 officieel honderd procent aandeelhouder van de nieuwe bank voor het bedrag van 16,8 miljard euro - en inmiddels is er al 23,3 miljard euro ingepompt. De staat kon er niet meer omheen: de wervelwind van de mondiale kredietcrisis had ons land ook echt bereikt. Vanaf dat moment buitelden vooraanstaande wetenschappers, politici en de media over elkaar heen met voorspellingen en wijsheden. De crisis betekende het einde van de grote hebzucht, zeiden velen. Bescheidenheid was het nieuwe adagium, voor consumenten, bedrijven en vooral voor bankiers. Er zou een einde komen aan het snelle winstbejag, dat gepaard ging met het nemen van te hoge risico's en werd beloond met exorbitante bonussen. En de crisis bracht een groene kans, klonk het van veel kanten. Duurzaamheid was het nieuwe toverwoord. Ook voor het kabinet, dat speerpunt sloot toch al mooi aan bij het regeerakkoord.

Hoe staat het - een jaar na het uitbreken van de crisis - met de beoogde omslag in de mentaliteit bij bewindslieden, burgers, bedrijven en banken?

Wake up call
Herman Mulder heeft in alles de uitstraling van een bankier. Zilvergrijze haren strak in een scheiding, gouden manchetknopen, de oogopslag van een zelfverzekerd man en een vlotte babbel. Sinds hij ABN Amro verliet, opereert hij als zelfstandig adviseur. Maar op zijn visitekaartje staat zijn oude job nog vermeld: voormalig hoofd risicomanagement van de ABN Amro groep. Zijn kantoor zit op een steenworp afstand van het hoofdkwartier van zijn oude werkgever en pal boven het bankfiliaal in het Amsterdamse World Trade Centre. Mulder behoort nu tot het illustere gezelschap van Worldconnectors. Samen met onder meer Herman Wijffels, Ruud Lubbers en Wim Kok wil hij van Nederland een gidsland maken in de strijd voor een rechtvaardige, duurzame en vredige wereld.

De oud-bankier was niet alleen het opperhoofd van het risicomanagement, maar ook de vader van duurzaamheid binnen ABN Amro. Hij zette de Sustainable Development Unit op touw. Daar werkten toen hij vertrok ongeveer dertig mensen. De hele club is ter ziele gegaan nadat het consortium van Fortis, Santander en Royal Bank of Scotland (RBS) de bank opkocht. Van een heroprichting is sinds de overname door de Nederlandse staat vorig jaar bepaald nog geen sprake. Nogal dom, vindt Mulder. 'Wie wil straks een bruine bank hebben? Welke investeerder is in 2012, 2013 bereid ABN Amro te kopen? Als je dan iemand wil hebben met oog voor de lange termijn, heeft die onvermijdelijk een groene agenda.'

Bij hem zelf gingen al in 1998 de ogen open voor het belang van ethisch en duurzaam bankieren. Milieudefensie klopte aan bij de bank met een klacht over een mijnbouwproject in de Indonesische provincie West-Irian. De werkomstandigheden waren er onveilig, het milieu werd verwoest en de lokale bevolking genegeerd. Mulder, die zelf het project had aangedragen, moest Milieudefensie te woord staan. Hij beloofde het uit te zoeken. Twee maanden later zat de milieuclub weer bij hem aan tafel. 'Jullie hebben gelijk,' zei hij deemoedig. 'Het is een schandaal. Wij schamen ons dat we erbij betrokken zijn en we gaan het verkopen. En u heeft een nieuwe dimensie aan ons risicomanagement toegevoegd.' Hij is Milieudefensie nog steeds dankbaar voor zijn wake up call, vertelt de oud-bankier. 'De zondaar die later verantwoordelijk zou worden voor het risicobeleid van de bank werd op zijn nummer gezet.'

Vanaf dat moment zag Mulder het als zijn missie duurzaamheid op de agenda te zetten. Zo sprak hij zijn veto uit over de financiering van een olieveld in Venezuela dat ABN Amro alleen kon krijgen als ze net als een concurrerende Amerikaanse bank afzag van bepaalde eisen. 'Dat leverde me veel weerstand van collega's op. Ik liep als dirigent te ver voor de muziek uit. Er was geen gelijk speelveld.' In een poging dat te scheppen, bedacht hij de Equator Principles, een verzameling van sociale en milieumaatstaven waaraan een project moet voldoen. Intussen hebben meer dan zestig banken zich aan die principes gecommitteerd.

Alles weggevaagd
Mulders vinding is niet minder dan een revolutie, vindt Matthijn de Boer. Tot begin 2007 werkte hij als sustainability manager bij de nu opgeheven afdeling van ABN Amro. Vol bewondering spreekt hij over zijn oude baas. 'Hij is koninklijk onderscheiden voor het opstellen van de Equator Principles. Het meest revolutionaire eraan vind ik dat het een internationale beweging is, niet vanuit de overheid, maar vanuit de sector zelf om zich een set van duurzaamheidscriteria aan te meten.'

De Boer, die een en al gedrevenheid uitstraalt, richtte na zijn vertrek bij de bank het groene advies- en trainingsbureau Atmosphere op. Eerst en vooral omdat hij kansen zag om trainingen te ontwikkelingen waar de markt nog niet in voorzag. Maar ook omdat hij tot zijn verdriet constateerde dat duurzaamheid bij ABN Amro op een lager pitje kwam te staan. 'Het was nog niet de instorting die later kwam, maar je zag dat sommige dingen trager gingen en andere in de wachtkamer werden gezet.' Al hanteert ABN Amro op papier nog steeds de Equator Principles, volgens een analyse van de Stichting Onderzoek Multinationals voldoet slechts een half procent van alles wat de bank doet aan de criteria voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. 'Dat is helemaal waar,' erkent De Boer. 'De Equator Principles gaan vooral over projectfinanciering, en dat is nog niet eens één procent van het totale volume van de bank. In absolute termen in het een druppel op een gloeiende plaat. Maar je kunt het ook anders bekijken. Een klein clubje is vrijwillig begonnen met het toepassen van regels die de concurrentie op korte termijn moeilijker maakten.'

Trots tekent hij de grafiek die de opgang van duurzaamheid bij zijn oude werkgever verbeeldt, in betere tijden. Zijn arm zwaait recht naar beneden om te laten zien wat er sinds de opheffing van het duurzaamheidsteam is gebeurd. In de hoogtijdagen, zo rond 2005, was ABN Amro nummer twee op de Dow Jones Sustainability Index. 'Nu is de slagkracht weggevallen,' zegt De Boer. 'Grofweg op het moment dat het consortium eraan kwam, werd alles radicaal op slot gedraaid. Er is verschrikkelijk veel verloren gegaan. Het strategische denken over duurzaamheid, de energie, het enthousiasme en de effectiviteit om duurzaam bankieren in de hele bank geïntegreerd te krijgen.'

Bos zwijgt
Giuseppe van der Helm, de directeur van de Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling (VBDO), heeft zich hogelijk verbaasd over de ontwikkelingen bij ABN Amro. 'Dat is een staatsbank geworden. Dé kans om daar iets te veranderen en de bank te verduurzamen. In praktijk gebeurde het omgekeerde. Die tent was een kenniscentrum voor duurzaamheid op de financiële markt. Nu is bijna alles weg.' ABN Amro is niet langer lid van de VDBO, vertelt Van der Helm. 'Het is totaal onduidelijk wie er nog aan duurzaamheid doet.'

Vroeger werkte de pleitbezorger van duurzaam beleggen bij Valvoline, een bedrijf dat niet al te milieuvriendelijke autoproducten maakt. Toen de poppetjes in het management werden gewisseld en hij het veld moest ruimen, bezon hij zich op de vraag wat hij echt wilde. Nu studeert hij theologie en probeert hij 'idealen terug te brengen bij bedrijven'. In december 2008 schreef Van der Helm samen met een aantal maatschappelijke organisaties een open brief aan Wouter Bos waarin die werd opgeroepen om ABN Amro om te toveren in een bank met als kernmissie 'het wereldwijd financieren van duurzame en eerlijke bedrijvigheid'. Bos liet een ambtenaar een standaardbrief sturen waarin het woord duurzaamheid niet één keer viel.

Dat de kloof tussen droom en werkelijkheid diep is, laat ook de Eerlijke Bankwijzer zien. ABN Amro scoort matig. Voor het beleid op het gebied van klimaatverandering en giftige stoffen en gezondheid krijgt de bank zelfs een onvoldoende. Gevraagd om toelichting is Peter Ras, bij Oxfam Novib verantwoordelijk voor de Eerlijke Bankwijzer, niet mals in zijn kritiek op ABN Amro. 'Het is de enige bank die sinds onze eerste meting in januari geen enkele verbetering in het beleid heeft aangebracht. We hebben een aantal gesprekken met ze gehad, maar ze komen met niets.' Ras heeft het idee dat ABN Amro op duurzaamheidsvlak 'volkomen stuurloos' is. 'Zalm heeft voor zover wij weten nog nooit blijk gegeven van enige ambitie op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen. En waar blijft de oproep van Wouter Bos om het momentum van de kredietcrisis te gebruiken?'

Een doel: winstmaximalisatie
Het is niet de enige groene kans die het kabinet afgelopen jaar voorbij liet gaan. Voor het betalingsverkeer van de overheid viel in maart de keuze op RBS. 'In de hele aanbesteding werd niet gerept van duurzaamheid,' zegt Giuseppe van der Helm. 'Erg verbazingwekkend, want de overheid zegt duurzaam te willen gaan inkopen.' Hij stapte al eerder naar Senter Novem, het agentschap van het ministerie van Economische Zaken dat de opdracht heeft criteria voor duurzaam inkopen op te stellen. 'Ik zei: we snappen dat het lastig is om te omschrijven wat je verwacht van financiële producten, maar zullen wij dan een handje helpen? Ik kreeg te horen: "Interessant, laten we over vier maanden een afspraak maken."' Van der Helm verheft zijn stem. 'Man, de wereld staat in brand! Na het Icesave-debacle, waarbij de overheid enorm veel geld heeft verloren, is dit toch het eerste wat je gaat doen?'

Van der Helm is niet de enige die zich opwond over de beslissing van de staat om RBS tot huisbankier te bombarderen. De ChristenUnie stelde Kamervragen aan de ministers Bos en Cramer (milieu). De regeringspartij wilde weten of criteria van maatschappelijk verantwoord ondernemen zijn meegewogen. Nee, luidde het eenvoudige antwoord. Bij het inkoopbeleid voor bankdiensten en verzekeringen gebeurt dat niet. 'Maatschappelijk verantwoord ondernemen is in de eerste plaats een aangelegenheid van de onderneming zelf.'

Daar lijkt RBS zich niet druk om te maken. 'Als mijn bank geld kan verdienen door te investeren in teerzand in Canada en nucleaire energie, zal zij dat niet nalaten,' zegt bankier Gerhard Mulder met pijn in zijn stem. Hij werkt in de dealingroom. 'Aandeelhouders willen gewoon zien dat er geld wordt verdiend. Een beursgenoteerd bedrijf heeft één doel: winstmaximalisatie. Misschien is dat immoreel, maar het is aan de overheid om regels en randvoorwaarden te stellen.'

Dat had in elk geval moeten gebeuren bij de bankkeuze voor het betalingsverkeer, vindt de bankier die politieke ambities heeft. Mulder stond dit voorjaar op de D66-kandidatenlijst voor het Europees Parlement, maar viel net buiten de boot. 'De staat onderschat haar machtspositie,' vindt de politicus in hem. 'Grote banken willen heel graag diensten aanbieden aan de overheid. Meer en meer zie ik andere klanten roepen dat ze alleen zaken willen doen met maatschappelijk verantwoorde ondernemers. Dat de overheid als zeer grote klant geen eisen heeft gesteld, is een gemiste kans.'

Mulder kwam vijf jaar geleden in dienst bij ABN Amro. Bij de opsplitsing van de bank in 2007 is hij overgeplaatst naar RBS. Ook hij zag het opgebouwde duurzaamheidsbeleid van ABN Amro ten onder gaan. Zijn nieuwe baas vond groene keuzen minder belangrijk. 'En met de komst van de kredietcrisis werd het helemaal gezien als cost centre. Als er geen winst achter je naam staat, zijn ze je liever kwijt dan rijk.'

De oorlog winnen
De groene malaise bij ABN Amro en RBS is tekenend voor de meeste financiële instellingen. Herman Mulder, die de banken ooit probeerde op te voeden in maatschappelijk verantwoord ondernemen, constateert dat ze het nu zwaar laten afweten. 'En dat terwijl Nederlandse bedrijven vergeleken met het buitenland top of the bill presteren op dat gebied.'

Ook spraakwaterval Giuseppe van der Helm is somber over de banken, maar veert op als het over de vergroening van het bedrijfsleven gaat. 'Ik zie dat een aantal grote clubs echt stappen zet. Bij een aantal aandeelhoudersvergaderingen die ik afgelopen jaar bezocht, lieten bestuursvoorzitters innovaties zien waarmee zij de oorlog gaan winnen. Allemaal duurzame producten en diensten. Bedrijven hebben wel in de gaten dat duurzaamheid het antwoord is.'

Niet alleen de beursgenoteerde ondernemingen maken een omslag, ook het midden- en kleinbedrijf vergroent. Voorzitter van MKB-Nederland Loek Hermans: 'Natuurlijk spelen niet alle zeshonderdduizend ondernemers daar goed op in, maar het zijn wel vooral middelgrote en kleine bedrijven die duurzaam bezig zijn.' Die omwenteling was al gaande, maar wordt volgens Hermans door de crisis versterkt. 'Veel bedrijven, bijvoorbeeld in de bouw en metaalindustrie, zijn aan het kijken hoe ze met nieuwe technologieën energie kunnen besparen. Daar wordt nu veel in geïnvesteerd.'

Ook Goos Eilander, directeur van onderzoekbureau Trendbox, ziet tal van groene initiatieven ontspruiten in het bedrijfsleven. 'Bedrijven stoppen miljoenen in het uitzoeken waar al hun producten vandaan komen voordat ze roepen dat het zuivere koffie is. Ze willen door de klant niet op een leugen betrapt worden. De hele wereld is een transparante bol geworden.'

Organisaties springen daarmee in op de wens van de consument. Trendbox peilt regelmatig de stemming van de Nederlandse burger. 'Begin dit jaar is alles wat met duurzaamheid te maken heeft echt met een sprong omhoog gegaan,' zegt Eilander. Auto's vindt hij het beste voorbeeld. 'De markt is door de crisis ingestort. De meeste auto's krijg je gratis bij een pakje boter, maar voor de Toyota Prius moet je een jaar op een wachtlijst staan. Het aandeel energiezuinige auto's is verdrievoudigd naar vierentwintig procent.' Ook bij kleding ziet hij een verschuiving. 'Vroeger vonden we dat iets waarmee we uitdrukking aan onszelf gaven. Dat is helemaal aan het wegzakken. Mijn verwachting is dat de omzet van kleding nog verder achteruit zal gaan. Met één uitzondering: alles wat met "raw" wordt aangeduid: traditionele, authentieke, duurzaam gefabriceerde kleding. Het merk G-star is helemaal op die variant gaan zitten. Dat is een geweldig succes. Die broeken zijn helemaal niet bijzonder, maar wel ecologisch gemaakt, zonder kinderarbeid.'

Volgens Eilander raakt de crisis een calvinistische snaar bij burgers. 'We voelen ons een beetje schuldig dat de bomen tot in de hemel groeiden. Dat zet zich om in beter gedrag.'

Brandjes blussen
Bij veel burgers is dat ook zichtbaar in een bewustere keuze voor de bank waar ze hun geld aan toevertrouwen. De totale markt voor sparen en beleggen is vorig jaar vijf procent gekrompen, maar de duurzame varianten zijn juist met ruim acht procent gegroeid. Daar profiteert onder meer de ASN Bank van. Directeur Ewoud Goudswaard: 'Wij hebben meer dan dertigduizend klanten erbij gekregen in de eerste helft van het jaar. Onze beleggingsfondsen hebben het gewoon beter gedaan dan andere fondsen. De bedrijven waar wij toch al mee bezig waren, komen blijkbaar makkelijker door de crisis heen.'

Goudswaard heeft het gevoel dat steeds meer burgers en bedrijven warm lopen voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. Jammer alleen dat de overheid geen helpende hand biedt. 'Als je ziet hoe weinig geld er voor duurzame energie beschikbaar komt, kunnen daar best wat scheppen bovenop. In de landen om ons heen worden grote windenergieprojecten gerealiseerd. Hier is in de afgelopen twee jaar niets gebeurd. Dat vind ik buitengewoon betreurenswaardig. Als we in dit tempo doorgaan, halen we de twintig procent duurzame energie die het kabinet in 2020 wil hebben nooit.' Sinds de crisis is het kabinet alleen bezig geweest met brandjes blussen, vindt hij. 'Nu gaan ze nog eens studeren op hoe de zaken fundamenteel op te lossen. Daarmee loop je een jaar achter.'

Dat zou Willem Vermeend niet hebben laten gebeuren. De oud-bewindsman van Financiën en Sociale Zaken heeft onlangs zijn tweede boek met oplossingen voor de crisis uitgegeven. Met wilde gebaren en luide stem zet hij in sneltreinvaart uiteen hoe hij vanuit het kabinet de crisis te lijf zou zijn gegaan. 'Ik zou voorkomen hebben dat onze bedrijven in de uitverkoop gingen. Met alle mogelijke politieke middelen had ik geblokkeerd dat ABN Amro in 2007 in vreemde handen was gevallen. Punt uit. En we hadden tot voor kort twee energiegiganten. Als je beleid wilt voeren op het gebied van duurzaamheid, moet je ze samen met het bedrijfsleven tot een groene reus vormen. Nu kunnen we niks meer, aandeelhouders en bestuurders in het buitenland bepalen wat hier wordt gebouwd. En dat zijn vaak vuile kolencentrales.' Vermeend raakt op dreef. 'Het volgende wat ik gedaan zou hebben: een zeer ingrijpende belastingherziening aankondigen. Je gaat minder betalen over arbeid, dat ik wil belonen, en meer voor consumptie, een ondeugd. Dus netto krijg je meer in je loonzakje en in de winkels ben je duurder uit. Zo kun je het koopgedrag veranderen, mensen gaan bijvoorbeeld minder reizen en energie verbruiken.' En de ondernemer en hoogleraar fiscale economie zou de glorieuze tijden van de Hollandse industrie doen herleven. 'We zetten de modernste autofabriek van Europa hier neer, die stopcontact- en waterstofauto's bouwt. Met een accufabriek daarnaast. Daarmee had ik mijn mensen aan het werk gezet!' Het kabinet had aansprekende maatregelen moeten nemen, wil Vermeend maar zeggen. Zeker als het om de stimulering van duurzame energie gaat, vindt hij dat de regering er niets van bakt. 'Schei toch uit, daar wil ik niet eens over praten.'

Ook voor de financiële sector heeft Vermeend een reanimatieplan klaarliggen. Dat is heel simpel, zegt hij. 'We moeten ons onderscheiden van Wall Street en Londen. Hoe doen we dat? Met een bank die volledig gespecialiseerd is in groene financiering.' De naam heeft hij al bedacht: The International Green Bank of Holland.

Daarvoor is ABN Amro vooralsnog geen kandidaat. De bank is nu precies een jaar in handen van de staat. Met aan het roer een regering die uitblinkt in vrome praatjes over de noodzaak van een duurzame samenleving. Terwijl burgers en bedrijven daar zowaar in beginnen te geloven, laten overheid en banken het juist gruwelijk afweten.

Ooit was ABN Amro de groene koploper van het internationale bankwezen, nu is het een bruine staatsbank. 'Ze denken daar bij duurzaam vooral nog aan: moeten we in plaats van plastic kartonnen bekers gebruiken,' zegt Matthijn de Boer weemoedig. 'Dood- en doodzonde,' vindt de oud-medewerker van het opgeheven duurzaamheidsteam. 'Alles is gefragmentariseerd, kapot, weg, Schluss.'

'Ethisch' bankieren
ABN Amro stak de afgelopen jaren meerdere malen geld in het Britse mijnbouwbedrijf Vedanta Resources. Deze onderneming heeft al jaren een dubieuze reputatie op het gebied van milieuvervuiling en schendingen van mensenrechten. In 2007 trok het Noorse staatspensioenfonds zich om die reden terug uit het bedrijf. Het onderdeel van ABN Amro dat naar RBS overgaat, verleende afgelopen maart volgens het zakenblad Euroweek nog 77 miljoen euro krediet aan Vedanta. De onderneming ligt nu onder vuur omdat het bauxiet wil gaan winnen op de heilige berg van het Indiase Dongria Kondh-volk dat daarvoor moet wijken. Aan de voet van de berg opende Vedanta in 2006 een aluminiumraffinaderij. Het giftige afval dat de fabriek loost, tast de landbouwgronden van de bewoners aan. Ook kwam Vedanta in opspraak toen op 23 september in het Indiase Korba een schoorsteen van een energiecentrale in aanbouw instortte. Daarbij vielen volgens de Engelse krant The Independent honderd doden.

Reactie ABN Amro
'De duurzame bekertjes, een proefproject met elektrische auto's voor medewerkers in Amsterdam.' Het zijn voorbeelden die de persvoorlichter geeft om te bewijzen dat ABN Amro heus nog wel met duurzaamheid bezig is. Uit zijn spontane reactie blijkt niet meteen het inzicht dat maatschappelijk verantwoord ondernemen meer is dan binnen het eigen kantoor groen bezig zijn. De bank erkent dat de afdeling 'Sustainable Development' is gesneuveld. Duurzaamheid zou nog steeds een speerpunt zijn, alleen is het nu 'decentraal belegd bij de business units'. Wie het eerste aanspreekpunt is, weet de bank niet zo snel. Later wordt teruggebeld met de naam van bestuurslid Caroline Princen. Naast de integratie van Fortis en ABN Amro, cultuurverandering en communicatie krijgt ze ook duurzaamheid onder haar hoede. Een apart hoofd is er niet. De voorlichter zegt dat ze in een lastige overgang zitten. 'De vraag is waar duurzaamheid straks terecht komt. Het moet allemaal nog vaste vorm krijgen.'