De behartiging van Nederlandse belangen staat voor het kabinet-Rutte voorop bij buitenlandbeleid. Jammer voor Guatemala.

'Laat ons op dit cruciale moment niet in de steek,' schrijft de Guatemalteekse procureur-generaal Claudia Paz in een cri de coeur aan minister van Buitenlandse Zaken Uri Rosenthal. De brief werd begin maart verstuurd en is in bezit van Vrij Nederland. Claudia Paz is een vermaarde juriste die werkte voor een mensenrechtenorganisatie die jarenlang door Nederland werd gesteund. Onlangs is zij - en dat is een doorbraak - benoemd tot procureur-generaal. Haar benoeming is een hoopvol signaal. Eindelijk lijkt er echt iets te gaan veranderen in Guatemala, een land dat ten onder dreigt te gaan aan misdaad en geweld. Drugsbendes uit Colombia en Mexico gebruiken Guatemala als doorvoerhaven voor cocaïne en hebben naar schatting veertig procent van het land in handen.

Guatemala is een klein land in Midden-Amerika. Belangrijkste exportproduct: bananen, koffie en suiker. Het is ook bij toeristen in trek: de Mayaruïnes zijn vermaard en Mayavrouwen bevolken nog steeds de straten, uitgedost in felgekleurde kleding. Wat weinigen weten, is dat er in Guatemala in de jaren tachtig een genocide van een zelden vertoonde omvang plaatsvond. Dictator Efrain Rios Montt stuurde zijn leger af op boeren die werden verdacht van steun aan linkse opstandelingen. Tweehonderdduizend mensen werden vermoord. Rios Montt is nu hoogbejaard, maar nog steeds een machtig man. Hij is senator en kan zich vrij over straat bewegen ondanks pogingen hem te berechten wegens oorlogsmisdaden. Hij onderhoudt nauwe banden met de piepkleine klasse die de macht in handen heeft en die bestaat uit grootgrondbezitters en industriëlen.

Nederland speelde in Guatemala de afgelopen twintig jaar een belangrijke rol. Opeenvolgende kabinetten gaven gul aan initiatieven die de rechtsstaat moesten versterken en de straffeloosheid inperken. Zo betaalde Nederland mee aan een Waarheidscommissie die nauwgezet onderzoek deed naar oorlogsmisdaden. Organisaties die lijken uit massagraven identificeerden en herbegrafenissen organiseerden, konden ook rekenen op steun.

In 2001 zei de toenmalige ambassadeur voor de mensenrechten Renée Jones-Bos (ze is nu ambassadeur in Washington) in Vrij Nederland: 'In Guatemala steunen we mensenrechtenorganisaties, onder meer de groep die Rios Montt heeft aangeklaagd. Ik ben ervan overtuigd dat er binnen het staatsapparaat mensen van goede wil zijn. (...) Deze mensen zijn op de goede weg en je moet geld geven om veranderingen te realiseren. Aan de andere kant zie je duistere machten die nog steeds actief zijn.'

Nederland, waar het Internationale Gerechtshof én het Strafhof van de Verenigde Naties zijn gevestigd, bleef jarenlang zonder eigenbelang betrokken bij de wederopbouw van een land met een dramatisch verleden. Sleutelfiguren uit mensenrechtenorganisaties die Nederland jarenlang heeft ondersteund, zijn de afgelopen maanden op belangrijke posities terechtgekomen. Naast Claudia Paz is Helen Mack, een van de meest gerenommeerde mensenrechtenactivisten van het land, belast met de hervorming van de politie. Cesar Barrientos, een van de weinige echt integere rechters, is voorzitter geworden van de strafkamer van het Hooggerechtshof.

Hoopvolle ontwikkelingen. En net nu, op dit cruciale moment, trekken premier Mark Rutte en minister van Buitenlandse Zaken Uri Rosenthal de stekker eruit. De ambassade in Guatemala gaat dicht, de bilaterale ontwikkelingssamenwerkingsrelatie wordt beëindigd. In het buitenland beleid van het CDA-VVD-kabinet staat het Nederlandse belang voorop. Exit dominee, volle kracht vooruit voor de koopman. Activiteiten in Guatemala worden voortaan gemonitord vanuit de nieuwe ambassade in Panama of vanuit de ambassade in Costa Rica, zo is het plan.

Procureur-generaal Paz verzoekt Nederland in haar brief (die ze samen schreef met Francisco Dall'Anese, het hoofd van de door de Verenigde Naties gesteunde Internationale Commissie tegen de Straffeloosheid in Guatemala) dringend in Guatemala te blijven. Ze benadrukken dat er mede dankzij de Nederlandse betrokkenheid een kwetsbaar proces op gang is gebracht dat zou kunnen leiden tot echte veranderingen in Guatemala. Maar dat proces is wél afhankelijk van financiële en bovenal zichtbare politieke steun van de internationale gemeenschap.

'Nederland toonde lef en visie,' zegt Marlies Stappers, Guatemala-expert en directeur van de organisatie Impunity Watch. 'Wat vooral gewaardeerd wordt, is dat Nederland als klein land geen dubbele agenda heeft. De jarenlange consistente steun van een kleine kern van solidaire landen heeft ervoor gezorgd dat Claudia Paz nu aan het roer van het OM kan en durft te staan. Maar de kansrijke presidentskandidaat Otto Perez Molina (een oud-generaal, red.) heeft al laten weten dat Paz haar positie zal verliezen als hij de verkiezingen wint.'

De noodkreet is waarschijnlijk aan dovemansoren gericht. 'De behartiging van Nederlandse belangen staat centraal, met veel aandacht voor economische diplomatie,' staat in de brief van Rosenthal aan de Kamer. En dus verhuizen de diplomaten binnenkort naar Panama. Daar is tenminste geld te verdienen.

Lees hier een uitgebreide reportage in Vrij Nederland uit 2001 over de genocide in Guatamala.