Onder grote druk is WikiLeaks-verdachte Bradley Manning in een andere gevangenis geplaatst. Obama lijdt gezichtsverlies.

In de gevangenis van het Marinecorps in Quantico, Virginia, mocht Bradley Manning zo nu en dan een boek lezen. Volgens zijn advocaat las hij graag Kritik der reinen Vernunft van Immanuel Kant, de geestelijk vader van het begrip 'menselijke waardigheid', zoals het opgenomen staat in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Verder mocht de drieëntwintigjarige militair niet zoveel.

Áls Manning de bron van WikiLeaks is (zie kader), dan heeft hij de klokkenluiderssite groot gemaakt en is hij Julian Assanges kingmaker. Maar de impact van WikiLeaks en de roem van Assange zijn aan hem voorbijgegaan. Hij zit sinds mei vorig jaar vast. Eerst twee maanden in een militaire gevangenis in Koeweit - hij was gestationeerd in Bagdad - en vanaf 29 juli in Virginia. Daar zat hij drieëntwintig uur per dag opgesloten in zijn cel. Zijn contact met de buitenwereld beperkte zich tot gesprekken met zijn advocaat en sporadische bezoekjes van vrienden en familie. Omdat Manning beschouwd werd als een gevaar voor zichzelf - iets wat door de psychiaters van de gevangenis meermaals is tegengesproken - werd er constant op hem gelet. Elke vijf minuten moest hij zeggen of 'alles okay' was, óók 's nachts als hij zich omdraaide in zijn slaap en zijn bewakers zijn gezicht niet meer konden zien. Na een grapje van Manning over het elastiek van zijn onderbroek - daar kon hij zich toch immers ook aan ophangen? - moest hij naakt slapen, onder een hard laken dat hij niet uit elkaar kon scheuren - een soort dwangbuis. Blogger Glenn Greenwald van salon.com maakte in december vorig jaar bekend hoe het er in de gevangenis aan toeging. Dat is niet ontkend door de regering-Obama.

Donderdag 21 april is Manning onverwachts overgeplaatst naar de militaire gevangenis Fort Leavenworth, Kansas. De omstandigheden daar zijn niet bekendgemaakt, maar volgens de doorgaans goed ingevoerde Pentagon-correspondent Jim Miklaszewski van NBC News krijgt Manning er meer bewegingsvrijheid, mag hij douchen wanneer hij wil, televisiekijken, boeken lezen. De officiële verklaring van het Pentagon is dat deze gevangenis beter geschikt is voor langere verblijven en dat verhuizing op verzoek van Mannings verdediging heeft plaatsgevonden. Maar zijn advocaat zegt niet op de hoogte te zijn gesteld. Een meer geloofwaardige lezing is dat de druk op president Obama zo groot is geworden dat er wel iets moest gebeuren. Internationaal en in eigen land is de Manning-zaak aanleiding voor twijfels aan Obama's morele autoriteit.

Zo haalde op 12 april de speciale VN-gezant voor marteling Juan Mendez ongekend hard uit naar de VS. Mendez doet al vanaf januari onderzoek naar de omstandigheden van de gevangenschap van Manning. Begin april werd hem meegedeeld dat hij Manning niet onder vier ogen te spreken kon krijgen, maar dat een bezoek gemonitord zou worden. Mendez kon zo niet aan zijn VN-mandaat voldoen, zei hij, en dit type censuur kwam hij alleen bij autoritaire regimes tegen. Zelfs de Al-Qaida-leden in Guantánamo Bay mochten ongemonitord bezoek ontvangen.

Europa begint zich ook te roeren. De mensenrechtencommissie van de Duitse Bundestag richtte zich op 12 april in een brief aan Obama; zonder omhaal werd daarin gesteld dat de behandeling van Manning een schending van de mensenrechten is. De Bundestag roept Obama op het internationale recht te respecteren. De Britse regering heeft de VS eind maart officieel om opheldering gevraagd over de situatie van Manning. Het antwoord van onze minister van Buitenlandse Zaken Uri Rosenthal op Kamervragen van GroenLinks, 'Met het detentieregime van de heer Manning ben ik niet bekend', steekt daar wat bleekjes bij af.

In de VS zelf komt Obama onder steeds grotere druk te staan. Begin maart, tijdens een informele bijeenkomst met studenten, zei de invloedrijke woordvoerder van Hillary Clinton, oud-ambassadeur P.J. Crowley, dat hij de behandeling van Manning 'belachelijk', 'contraproductief' en 'stupide' vond. Hij werd kort daarop ontslagen. Maar het was geen verspreking. In een opiniestuk in The Guardian schrijft Crowley: 'Ik sta voor wat ik heb gezegd.'

Het meest pijnlijke voor Obama is een open brief van bijna driehonderd prominente Amerikaanse juristen in The New York Review of Books. Onder hen ook Harvard-professor Laurence Tribe, oud-docent Constitutioneel Recht van Barack Obama en tot voor kort een belangrijke juridisch adviseur van het Witte Huis. Persoonlijk gezichtsverlies voor de president. De behandeling van Manning is volgens de schrijvers niet alleen een overtreding van de grondwet, ze zou ook wel eens voor marteling kunnen doorgaan. 'President Obama was ooit een professor in constitutioneel recht en beklom het nationale podium als een eloquente morele leider,' schrijven zij, maar ze vragen zich af of zijn gedrag als president nu wel overeenkomt met een 'fundamentele fatsoensstandaard'. De topjuristen concluderen dat er twee redenen kunnen zijn voor de 'inhumane' behandeling van Manning: het afschrikken van toekomstige klokkenluiders of het verkrijgen van verklaringen van Manning tegen de grote vis, Julian Assange. Obama's licht geïrriteerde antwoord op de zaak - dat het allemaal volgens de regels gaat - vinden zij een president onwaardig.

De kritiek op de januskop van Obama als het om mensenrechten gaat, zwelt aan. Hoe kan een overheid andere landen internetvrijheid opdringen, stelde China een paar weken geleden fel, als het in eigen land een heksenjacht op WikiLeaks uitvoert? Hoe geloofwaardig is het nog als Obama in een toespraak tegen Khadaffi zegt dat 'de Verenigde Staten zullen blijven opkomen voor vrijheid, rechtvaardigheid en de waardigheid van alle mensen', terwijl het zelf mensenrechten met voeten treedt, vraagt de oud-aanklager van Guantánamo Bay Morris Davis zich af.

En hoe kan het dat er nog nooit zo zwaar is opgetreden tegen klokkenluiders onder een regering die tegelijkertijd transparantie en openheid predikt, schrijft blogger Grenn Greenwald op Salon.com.
Voor Bradley Manning is er ondertussen een heel, heel klein beetje gerechtigheid. In de Time-100 poll van belangrijkste personen ter wereld is hij Julian Assange voorbijgestreefd. Manning staat op de negende plaats, Assange op dertien. Barack Obama moet het doen met de zesenveertigste plaats.